(1) 1862: De bal is rond.

Het ontstaan van het voetbal

De exacte datum van het ontstaan van voetbal is onduidelijk, maar uit verhalen en afbeeldingen van meer dan tweeduizend jaar geleden zijn de vroege versies van het balspel al bekend. In militaire geschriften uit China in de derde eeuw v.Chr. werd al gesproken over een spel waarin men probeerde een leren bal, gevuld met haar en veren, in het bamboenet van de tegen- stander te krijgen. Ook zijn er versies van het voetbal bekend uit de tijd van de Oude Romeinen en Grieken. In Engeland was het spel, gespeeld met een opgeblazen dierenblaas, zelfs dusdanig populair in de dertiende eeuw dat er een verbod op kwam:het zou afleiden van belangrijkere zaken.

Het moderne voetbal (dus het voetbal dat nu nog wordt gespeeld) is in het begin van de vorige eeuw in Engeland ontstaan. In Engeland werd er op school een trapspel gespeeld. Dat spel werd overal gespeeld, op open veld, speelpleinen en op straat. Er was maar een regel: je mocht de bal met je hand stoppen maar daarna moest je de bal onmiddellijk met je voet voortbewegen. Omdat er verder geen regels waren, kun je je voorstellen dat zo’n spelletje voetbal er wel eens ruig aan toe ging.

Nederlands bondselftal in 1894
foto: onbekend/Wikipedia

Voetbal als arbeiderssport

De populariteit van het spel groeide snel in Engeland, vooral bij de arbeidersklasse. Het spel bracht afleiding, sociale contacten en plezier. Helaas verliep het niet altijd even vreedzaam. Een gebrek aan regels en arbitrage zorgde ervoor dat het voetbalveld geregeld in een boksring veranderde waarin ruzies hardhandig werden uitgevochten. Mede omdat er geen vast aantal spelers bestond en sommige wedstrijden dus wel honderden spelers op het veld hadden, escaleerden wedstrijden snel. Omdat zulke grote groepen spelers het verkeer en dagelijkse activiteiten soms in de weg zaten, werd er in 1830 de zogenaamde highway act aangenomen: hierin werd vastgelegd dat eenieder die op de grote weg voetbal speelde een boete kreeg.

Niet iedereen was blij met het ruwe spelverloop, dus er kwamen op sommige plekken meer regels. Zo besloten de directie en de leerlingen van de colleges van Charterhouse, Harrow, Eton en Westminster elk ruw contact te weren. Dat voetbal kreeg de naam dribbling game. In 1863 werd de Football Association opgericht. Deze club voetballers bedachten een nieuw spel dat lijkt op het huidige voetbal en rugby. Later werd er besloten dat de bal niet langer gedragen mocht worden. Voetbal mocht nog uitsluitend met de voeten worden gespeeld.

Voetbalclubs en competitie

Er ontstonden steeds meer voetbalclubs. In 1866 bijvoorbeeld bestond een voetbalploeg uit acht aanvallers, twee achterspelers en één doelman, die de bal niet met zijn handen mocht aanraken. Er was toen ook al sprake van een soort buitenspel. Een paar jaar later mocht de doelman de bal wel met de handen tegenhouden, dat maakte het scoren een stuk moeilijker.

In 1871 werd de eerste bekercompetitie gestart. Aan die competitie deden 15 clubs mee. Deze clubs moeste betalen om mee te doen. In het seizoen 1885-1886 werden de rollen omgedraaid. Het publiek moest betalen en de spelers kregen betaald. Zo ontstond het betaald voetbal. De eerste voetbal op Nederlandse bodem rolt omstreeks 1865, in beweging gebracht door in ons land wonende en werkende Britten. Wanneer de Engelsen weer naar hun vaderland vertrekken, verdwijnt ook het voetbal. Een onvergetelijke indruk heeft het spel blijkbaar niet gemaakt. Tot 1879 wordt in Nederland niet meer gevoetbald.

WK 1930
WK 1930: Uruguay wordt de eerste Wereldkampioen
foto: onbekend


Begin van het Nederlandse voetbal

Het blijft onduidelijk wanneer voor het eerst voetbal in Nederland is gespeeld. In 1862 zouden Engelse textielarbeiders in Enschede het spel beoefend hebben. Ook wordt beweerd dat er rond 1870 een wedstrijd op de Maliebaan in Den Haag zou zijn geweest tussen Engelse textielarbeiders en leden van de Britse ambassade. Het lijkt erop dat voetbal voor het eerst gespeeld werd door cricketverenigingen als nevenactiviteit buiten het zomerseizoen. Cricket was in de jaren zeventig al een behoorlijke sport in ons land. Op 30 september 1883 werd de Nederlandsche Cricket Bond opgericht. Deze organiseerde in de zomermaanden een competitie, waarna er in de overige maanden kon worden gevoetbald.

Pim Mulier, de grondlegger van het georganiseerde voetbal

In Nederland richtte Pim Mulier in 1879 met enkele vrienden de Haarlemsche Football Club (HFC) (inmiddels Koninklijke HFC) op. De HFC begon als rugbyclub, maar ging in 1883 over tot "association". De overgang van rugby naar het minder ruwe voetbal was met name om bezorgde ouders tegemoet te komen.

In 1884 was Pim Mulier betrokken bij de oprichting van de eerste tennisclub in Nederland. In 1889 richtte hij de Nederlandse Atletiek en Voetbal Bond (NAVB) op. De eerste activiteit van de bond is het organiseren van een competitie. De editie 1889-1890 is nog niet officieel, omdat de zeven clubs zelf mogen uitmaken tegen wie ze spelen en hoe vaak. De eerste echte landstitel gaat in het voetbaljaar 1897-1898 naar RAP uit Amsterdam.

Voetbal was in de jaren tachtig van de negentiende eeuw nog zó nieuw, dat de Nederlandsche Sport van 8 oktober 1887 een uitleg van Engelse termen gaf om de verslagen van de V.V. Amsterdam te kunnen begrijpen, zoals goal, goal keeper, goal post, kick, free kick en dergelijke. Twee weken later gaf het blad een tekening van een voetbalveld met de namen van de spelers: goal keeper, back, half back, right wing, centre en left wing.

Test
Voetbal in 1937.
foto: onbekend

Later werd dit de Nederlandse Voetbal Bond (NVB), de voorloper van de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond (KNVB). In 1896 introduceerde Pim Mulier het hockey in Nederland. Deze ware sportomnivoor was ook betrokken bij de oprichting van de Internationale Schaatsunie in 1892 en tot aan 1894 de eerste president van de ISU. Pim Mulier zorgde er in 1909 voor, dat de Elfstedentocht een echte georganiseerde wedstrijd werd. Het kruisje, dat deelnemers van de Elfstedentocht nu nog krijgen, is door Pim Mulier ontworpen. Hij speelde twee keer mee met het ‘bondselftal’, zoals het Nederlands elftal tot 1905 heette.

Koninlijke HFC

De Koninklijke HFC wordt beschouwd als de oudste voetbalclub van Nederland. De club werd in 1879 opgericht als HFC en kreeg in 1959 het predicaat Koninklijk toegekend door koningin Juliana. De Koninklijke HFC werd in haar historie driemaal landskampioen en won drie keer de nationale voetbalbeker.

Sinds 1923 speelde de Koninklijke HFC al vele nieuwjaarswedstrijden tegen oud-internationals van het Nederlands elftal. Het geldt als een jaarlijkse traditie en elk jaar weer zorgt dit voor grote drukte op sportpark Spanjaardslaan in Haarlem.

1 januari 1955, oud internationals tegen HFC
foto: ANP Archief

Als het waar is dat Pim Mulier op 15 september 1879 de Haarlemsche Football Club heeft opgericht weet hij dat vijftien jaar lang goed verborgen te houden. Pas op 13 mei 1895, kort nadat HFC kampioen is geworden in de westelijke Eerste Klasse is er in kranten en weekbladen een verwijzing te vinden naar de dag waarop HFC is ontstaan.

Het Haarlemsch Advertentieblad kondigt de viering van het vijftien jarige bestaan aan. Ook het deftige Nedelandsche Sport komt die week met dat bericht. Het is een mooie gelegenheid het kampioenschap en het jubileum op één dag te vieren, vindt de club. Onduidelijk blijft waarom HFC niet al in 1894 heeft gejubileerd, maar daar acht maanden mee wacht. De meest waarschijnlijke verklaring is dat niemand van de exacte oprichtingsdatum op de hoogte was.

Mulier is de eerste die het jaartal aan 1879 koppelt aan het ontstsaan van het voetbal in Haarlem en daarmee in Nederland. De voetbalbond (dan nog NVB) heeft geen reden te twijfelen aan de juistheid van Muliers historisch besef. Zijn mededelingen mogen als authentiek worden erkend.

Als het waar is dat de Haarlemsche Football Club is opgericht in 1879, dan zou het de einge vereniging uit de negentiende eeuw zijn waar voetbal eerder wordt gespeeld dan cricket. Dat is zeer onwaarschijnlijk. Alle grote voetbalclubs van Nederland uit die tijd komen voort uit het cricket, omdat de spelers van die zomersport naar vermaak zoeken in de wintermaanden, als de velden keihard of modderzacht zijn.

Enschede: de bakermat van het Nederlands voetbal

Los daarvan is er geen enkele reden aan te nemen dat Pim Mulier het voetbal naar ons land heeft gebracht. Dat was Jan Bernard van Heek, telg uit een beroemde Enschedese textielfamilie. De sociale rol die Van Heek & Co voor Enschede op zich neemt, leidt ook tot de oprichting van twee voetbalclubs. Enschedese Football Club en Prinses Wilhelmina komen niet voort uit het cricket, zoals vrijwel alle andere verenigingen in de negentiende eeuw, maar worden van de grond getild door leden van toneelvereniging Tubantie die ook aan het bedrijf is gelieerd.

Het enthousiasme voor voetbal is direct groot. Eindelijk kunnen de textielarbeiders zich na het werk afreageren. Uitrazen, rennen, vallen, ravotten, scoren en winnen -dat is wat de jeugd wil. Bovendien is het spel democratisch: op het veld is er geen verschil tussen werkgever en werknemer. Dat gegeven sluit aan bij het sociale gezicht dat de familie Van Heek graag toont.

1885 – De Enschedesche Footballclub, de eerste voetbalclub van Enschede
Foto: Onbekend

In tegenstelling tot zijn beroemde generatiegenoten HFC en HVV kreeg Prinses Wilhelmina nooit de koninklijke status. De bestuursleden van de club hebben er in vroege dagen weleens naar geïnformeerd, maar toen hun verzoek werd afgewezen, lieten ze het er verder maar bij zitten.

KNVB

In 1895 veranderde de naam van de bond (NAVB) in Nederlandse Voetbalbond (NVB), nadat de atleten zich hadden afgescheiden. Enkele decennia later volgde wederom een naamswijziging. Ter ere van het veertigjarig jubileum kende koningin Wilhelmina de NVB in 1929 het predicaat ‘koninklijk’ toe. Daarmee was de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond (KNVB) een feit.

Olympische Spelen

De eerst prille Nederlandse successen waren al in 1908 toen Nederland voor het eerst deelnam aan een officieel toernooi. Op de Olympische Spelen die in Londen werden gehouden werd een bronzen medaille verdiend door in de troostfinale met 2-0 van Zweden te winnen. Ook in 1912 werd een bronzen plak behaald. Na overwinningen op Zweden
(4-3) en Oostenrijk (3-1) werd in de halve finale met 4-1 van Denemarken verloren. In de troostfinale werd Finland met 9-0 ruim verslagen, waarmee het brons veilig gesteld werd. Het eerstvolgende toernooi werd pas in 1920 gehouden vanwege de Eerste Wereldoorlog. Hier wist Nederland wederom een bronzen medaille te behalen. In de strijd om de 3e plaats werd met 1-3 verloren van Spanje. Finalist Tsjecho-Slowakije werd echter gediskwalificeerd, zodat Spanje alsnog de zilveren en Nederland de bronzen medaille kreeg uitgereikt. Op de daaropvolgende Spelen waar Nederland zich voor kwalificeerde, kwam het elftal nooit verder dan de vierde plaats. Tegenwoordig speelt Jong Oranje namens Nederland.

Nederlands elftal in de beginjaren.
foto: onbekend

Amateurs worden Profs

In het begin waren er alleen maar amateurs. Het voetbal is ontstaan in het Engelse systeem van public schools, toen J.C. Thring in 1862 de basisregels vastlegde. Een blik op de eerste winnaars van de FA Cup geeft een goed beeld van de kracht van de amateurs. Oxford University, Old Etonians en Old Carthusians gaven acte de présence. Maar halverwege de jaren tachtig van de negentiende eeuw deed in Engeland het profvoetbal zijn intrede, begon het machtsevenwicht te verschuiven en maakten meer herkenbare namen hun opwachting in de erelijsten; zoals Blackburn Rovers en Aston Villa.

(De missietournees van de Corinthian Casuals hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van het spel in Brazilie. Een van de grootste clubs daar heet Corinthians.)

Sindsdien heeft er een tweeledig systeen bestaan, met amateurteams die aan de weg timmerden en een kweekvijver vormden voor de professionals. In 1974 werd in Engeland de term "amateur" door de voetbalbond officieel afgeschaft: alle voetballer heten nu gewoon "speler". Maar voor elke straatvoetballer en trainer die de duizelingwekkende salarissen van de hedendaagse profvoetballers ziet, blijft het onderscheid zonneklaar.

Betaald Voetbal

Een belangrijke ontwikkeling binnen Nederland Voetballand was de intrede van het betaald voetbal. In de naoorlogse periode hield de KNVB aanvankelijk nog de boot af. Nederlandse topspelers kozen daarom steeds vaker voor een lucratief avontuur in een buitenlandse competitie, waar wel betaald werd. Spelers die hun carrière over de grens vervolgden, kwamen niet in aanmerking voor het Nederlands elftal. Begin jaren vijftig werd de roep om de invoering van betaald voetbal in ons land steeds luider. Uit protest werd er zelfs een ‘wilde’ voetbalbond opgericht. Tien clubs namen sloten zich aan bij deze Nederlandse Beroeps Voetbal Bond (NBVB). Uiteindelijk ging de KNVB overstag. Beide bonden fuseerden en sinds 25 november 1954 wordt ook in Nederland betaald voetbal gespeeld.

De eerste wedstrijd in het Nederlands profvoetbal

Op 14 augustus 1954 wordt in Alkmaar de eerste wedstrijd van het Nederlandse profvoetbal werd gespeeld: Alkmaar ’54 tegen Venlo 3-0. Het Gemeentelijk Sportpark in Alkmaar zat op 14 augustus 1954 met 13.000 toeschouwers bomvol. De toeschouwers betaalden twee gulden voor een tribunekaartje en wie tweede rang zat, hoefde maar één gulden neer te leggen. De supporters waren erg nieuwsgierig. Hoe zag dat eruit, profvoetbal? Uiteindelijk zagen zij een matte eerste vertoning.

Volendammer Klaas Smit maakt kort na rust het eerste doelpunt bij de profs.Smit werd dankzij zijn goal beroemder dan vele internationals uit zijn tijd. Zijn naam staat voor eeuwig in de boeken als de allereerste doelpuntenmaker van de eredivisie. Alkmaar won het duel uiteindelijk met 3-0. Henk van der Sluis en, wederom, Klaas Smit maakten de andere treffers.

Kennelijk werd de eerste profwedstriid uitbundig gevierd. De voetballers van Venlo vertrokken pas de volgende ochtend om zeven uur terug naar huis.

1954: Spelers van Alkmaar en Venlo betreden het veld.
foto: onbekend.

Profvoetbal vóór 1954

Nader onderzoek toont echter aan dat er vóór 1954 ook al profwedstrijden zijn gespeeld op Nederlandse velden, alhoewel die altijd een incidenteel karakter hadden.

Zo bleek de Eerste Nederlandsche Beroepsvoetbal Bond op 26 juli 1934 een profwedstrijd te hebben georganiseerd tussen twee gelegenheidsteams: het Haagse Green Star en het Rotterdamse Red Star. Dat was op het veld van de Rotterdamse club Transvalia, die overigens niet was verteld dat er alleen profvoetballers zouden meedoen. Via een rechtszaak probeerde Transvalia de wedstrijd te verbieden, maar tevergeefs.

Dit waren de spelers die dag – volgens deze bron.
foto: onbekend.

Profvoetbal in Nederland was tachtig jaar geleden dus nog uitermate schimmig, maar dat ging snel voorbij in 1954. De acceptatie van betaalde voetballers groeide vanaf die wedstrijd in Alkmaar snel – dat dan weer wel. Zo kunnen we ruim zestig jaar later toch stellen dat die wedstrijd op de Alkmaarderhout toch van grote historische waarde geweest is voor het Nederlandse voetbal.

Referenties en bronnen:
Voetbalgeschiedenis deel 1-Frans van den Nieuwenhof, willemwever.nl, sportgeschiedenis.nl, resources.huygens.knaw.nl