101 Nederlandse Voetbaliconen (101) Jan Wouters

Geboren: 17 juli 1960, Utrecht
Overleden:
Positie: Middenvelder
Clubs: FC Utrecht, Ajax, Bayern München, PSV
Actief: 1980-1996
Doelpunten: FC Utrecht (21), Ajax (21), Bayern München (6), PSV (5)
Nederlands elftal: 70 interlands; doelpunten: 4
Trainer: FC Utrecht (assistent/interim), Ajax (jeugd), Ajax, Glasgow Rangers (ass.), PSV (assistent/interim), FC Utrecht (assistent),FC Utrecht, Kasimpasa SK (hoofd jeugd/interim), Feyenoord (assistent)-

Jan Wouters komt uit een katholiek gezin uit Eindhoven met negen kinderen, waarvan hij de jongste is. En dus verwend. Geen prater. Ook niet als trainer. Jan houdt het liever kort. Wouters wordt door Johan Cruijff naar Ajax gehaald en groeit daar uit tot voetballer die de balans bewaakt tussen aanvallen en verdedigen. Sleurt, stuwt, schoffelt, praat, scheldt en pakt ballen af. Dat type middenvelder heet voortaan een ‘type-Wouters’. En daar is hij trots op.

Hij is niet trots op al die rare overtredingen die hij maakt. Een ellenboogstoot op het hoofd van Alex Pastoor van Volendam. En in een interland tegen Engeland slaat hij Paul Gascoigne een gebroken jukbeen. Nederland wordt weggespeeld, Jan raakt geïrriteerd. Het heeft niets met Gascoigne te maken. Het is puur frustratie.

Zelf schrikt hij er weleens van, van dat ongeremde gedrag. Als hij thuiskomt bij zijn ouders, weet hij wat hem boven het hoofd hangt. Krijgt hij op zijn falie. Zijn vader is onverbiddelijk. “Ik schaam me kapot voor je.” Hij probeert er iets aan te doen, met accupunctuur, om minder agressief te worden.

Zijn winnaarsmentaliteit brengt hem ver: Ajax, Bayern München, PSV, het Nederlands elftal, Europees kampioen in 1988. Als trainer moet hij zichzelf opnieuw uitvinden. Wouters wordt bij Ajax voor de leeuwen gegooid. Hij weet van toeten noch blazen. Omgang met de pers ? Geen idee. Als iemand een vraag stelt, denkt hij: heb je hem weer met zijn vragen. Altijd in het defensief.

Bij Utrecht gaat dat een stuk beter. Al kan hij nog steeds niet tegen zijn verlies. Een beuk uitdelen aan een tegenstander, even afreageren, kan niet meer. Gaat hij na een nederlaag maar een stuk met de hond wandelen.


Jan Wouters hier spelend voor Bayern München
foto: Onbekend

Jan Wouters kwam als voetballer voor VV Utrecht, FC Utrecht, Ajax, Bayern München en PSV. Als junior van de afdelingsclub VV Utrecht heeft Jan Wouters, de jongste uit een van origine Eindhovens gezin met tien kinderen, twee voorbeelden: Wim van Hanegem en Johan Neeskens. Dat zijn geen toevallige idolen. Beiden zijn, net als hij, gepokt en gemazeld in arbeidersbuurten, beiden zijn uitgesproken winnaars die winnaars zijn omdat het voetbal de enige mogelijkheid biedt iets te bereiken in het leven. Van Hanegem is tijdens trainingen en wedstrijden altijd net zo’n grote kankerpit als Jan Wouters later zal zijn. De ene collega kan daar bepaald beter tegen dan de andere. Er zijn spelers die het moeilijk hebben met de aanwijzingen van Jantje Beton, de voetballer die nooit met twee woorden spreekt, doch altijd een krachtterm op de tong heeft liggen. Jan Wouters sprak met zijn voeten en zo nu en dan met andere lichaamsdelen als dat zo uit kwam.. Een vriendelijke man buiten de lijnen, een rotzak er binnen. Oftewel: een ‘type Jan Wouters’

Hoe veel minder waardering is er voor Jan Wouters in zijn tijd van centrale middenvelder alias balafpakker en tactisch brein van FC Utrecht. Het maandblad Elf vraagt in juni 1982 de voetbaljournalisten van dit land naar hun favoriete Nederlands elftal. Precies eentje ziet dan al in Jan Wouters een international: Ton de Ruiter van het Utrechts Nieuwsblad. Hij heeft het voordeel dat hij Wouters wekelijks aan het werk ziet en ook weet hoe trainer Han Berger en diens tactisch verlengstuk in het veld Wim van Hanegem hoog opgeven over de mogelijkheden van Jan Wouters. Een jaar eerder heeft Han Berger over de 22-jarige Wouters al gezegd: “Jan is eigenlijk een verhaal apart. Hij heeft het imago van een verdedigende middenvelder. Een breker dus, terwijl hij naar mijn mening vrijwel alle technische facetten van het spel zonder uitzondering goed tot zeer goed beheerst. Zelfbeheersing is in wezen zijn enige grote tekortkoming. Hij is veel te snel uit zijn evenwicht te brengen door bijkomende zaken, zoals scheidsrechterlijke beslissingen, overtredingen van tegenstanders, een ongunstig wedstrijdverloop – die dingen. Dan verliest hij veel te snel zijn hoofd en gaat hij zich te buiten aan ageren tegen de leiding en het maken van domme overtredingen. Gevolg: geen aandacht meer voor zijn spel en schorsingen.”

Als speler van FC Utrecht stond hij in de belangstelling van RC Strasbourg. Wouters ging in de zomer van 1985 naar Straatsburg om een contract te tekenen, hij kwam rechtstreeks van het strand. De Franse club wilde hem eerst nog zien in een testwedstrijd en geeft uiteindelijk de voorkeur aan de Bulgaar Andrej Jeliazkov, eerder bij Feyenoord speelde Wouters is boos: “Ik zal laten zien dat het bestuur van Straatsburg mij ten onrechte zo behandeld heeft.” Jeliazkov degradeert in het seizoen 1985/86 met RC Strasbourg uit de hoogste afdeling.

FC Utrecht was de eerste club voor Wouters. In 1980 kwam hij er als 19-jarig talent binnen. Na zes jaar trouwe dienst voor de ploeg uit de Domstad en 186 wedstrijden in het eerste wordt hij, voor zes ton, eindelijk opgepikt door het Ajax van Johan Cruyff. Tegelijkertijd liet Cruyff publiekslieveling Gerald Vanenburg naar grote rivaal PSV vertrekken. Ajax-supporters spraken er schande van.

Spelers als Jan Wouters worden als topvoetballers nog wel eens over het hoofd gezien. Zesentwintig jaar is hij al, als hij zich voor het eerst bij een topclub mag bewijzen. Het is Johan Cruijff die zich tot verbazing van het bestuur sterk maakt voor Wouters’ transfer van FC Utrecht naar Ajax. Het bestuur biedt Jan aanvankelijk een heel mager contract. Wanneer Cruijff dat in de gaten krijgt, begint hij meteen te schelden tegen het bestuur en valt Wouters alsnog een veel ruimere beloning ten deel. De supporters begrijpen er niets van, want Cruijff laat publiekslieveling Gerald Vanenburg ook nog eens zonder slag of stoot naar PSV vertrekken. “Wat moeten we met zo’n schaver ?”, vraagt Marco van Basten zich hardop af. Dat had Marco nou niet moeten zeggen. De eerste weken van zijn leven als Ajacied, is Marco van Basten het belangrijkste doelwit van Jan Wouters. Marco kan zelf op het veld ook een etter zijn, maar tegen de agressie van die Utrechtse stadgenoot durft hij toch weinig te ondernemen. Johan Cruijff ziet het proces glimlachend aan. “Weet wel Marco, dat jij de steun van een balafpakker als Jan hard nodig hebt.”

De rivaliteit vanuit de kant van FC Utrecht naar Ajax was groot, zo weet Wouters nog. ‘Bij het uitgaan in Utrecht heb ik toen zelfs een keer een klap in mijn gezicht gekregen. De dader was er snel vandoor…’, zegt Wouters. ‘In die tijd werd het rivaliteitsgevoel er ook echt ingepompt. Waar dat vandaan kwam? We speelden toen altijd wel aardig tegen Ajax, maar verloren negen van de tien keer. In onze ogen won Ajax altijd met geluk, wat natuurlijk niet zo was, maar dat versterkte wel het gevoel van rivaliteit.’

Toen Johan Cruijff Jan Wouters met een forse klap uit de betrekkelijke anonimiteit van FC Utrecht haalde en hem introduceerde in de harde glamour van Ajax, bleef Wouters zichzelf. Hij werd geen modepop die op mijlen afstand naar aftershave rook en in zijn ronkende bolide de binnenstad van Amsterdam onveilig maakte. Hij bleef trouw aan zijn oude vrienden en vooral aan zijn ouders, die zoals de ouders van alle profs uit de heffe des volks kwamen en bij wijze van spreken kromgebogen hadden moeten ploeteren voor een boterham en een veilige toekomst van hun kinderen.


Jan Wouters breekt definitief door bij Ajax
foto: Onbekend

Wouters was een superprof, hard voor zijn omgeving, maar ook voor zichzelf. Alex Pastoor en Paul ‘Gazza’ Gascoigne kunnen hier over mee praten. In zijn Ajax-tijd gaf Wouters een elleboogstoot aan Alex Pastoor die op dat moment voor FC Volendam speelde. Later deed hij dat dunnetjes over tegen Paul Gascoigne in de wedstrijd tegen het Engels voetbalelftal. Hierdoor kreeg Jan de bijnaam ‘Lee Wouters’, naar Lee Towers (Leendert Huijzer). Wouters biedt Gascoigne overigens zijn excuses aan.

Dat heeft Jan Wouters wel vaker gedaan, excuses aanbieden. Als hij zich weer eens heeft misdragen, is hij niet zo slap dat wangedrag te ontkennen. Als speler van Bayern München raakt hij Andreas Herzog van Werder Bremen ook eens met de elleboog. Excuses, geaccepteerd door Herzog. In het begin van zijn loopbaan, als speler van FC Utrecht, laat hij zich verbaal gaan in de richting van Ignace van Swieten, de scheidsrechter die al in het begin van de jaren tachtig de niet geringe moed heeft opgebracht uit te komen voor zijn homoseksuele geaardheid. Het is niet moeilijk te raden in welke richting de belediging van Utrechtse Jan gezocht moet worden. Excuses, schriftelijk die keer; ook geaccepteerd. En in zijn laatste seizoen als voetballer, scheldt Jan Wouters NAC-linksbuiten Yassin Abdellaoui uit voor ‘kut-Marokkaan’. Weer geen ontkenning van Jan, hij heeft het inderdaad zo gezegd. Excuses alweer, opnieuw geaccepteerd. Nadien maken de twee zich zelfs sterk voor een anti-racisme campagne.

Toen Wouters onder Louis van Gaal zijn plaats centraal op het middenveld moest afstaan aan Wim Jonk, vertrok hij naar Bayern München. In 1991 maakte Ajax bekend dat Wouters de Amsterdammers ging verlaten. Na 150 wedstrijden (21 goals) vond hij het welletjes. Ondanks interesse van Arsenal koos hij voor het Bayern München van trainer Søren Lerby. Twee en een half miljoen gulden was er gemoeid met deze overgang. Wouters had nog een contract voor drie jaar maar had de afspraak weg te mogen voor een zacht prijsje wanneer er zich een interessante club zou aandienen. Als hij met zijn auto met Duits nummerbord in Amsterdam reed, kreeg hij nergens voorrang. Hij moest daar wel om lachen en gaf toe dat hij zelf ook zo zou hebben gereageerd.

In München speelde Wouters bij een grote club, maar een echte prijs kwam er niet in de kast. 66 wedstrijden en zes goals zijn er, wat restten van de tijd van Wouters bij ‘FC Hollywood’. Omdat hij niet onder de indruk was van de trainingen en wel brood zag in een terugkeer naar Nederland besloot hij in 1994 te stoppen bij Bayern.

Toen de ouders van Jan hun einde naderden, wilde hij dichter bij hen wonen. Zo verruilde hij zijn München voor PSV. Toen Jan nauwelijks was bekomen van zijn verhuizing overleden kort na elkaar zijn ouders. Het siert hem dat hij daardoor uit het veld was geslagen. Ik houd niet zo van het machismo dat een prof de zorgen van thuis op het veld moet vergeten. In de herfst van zijn carrière maakt Wouters de overstap naar PSV. 1.7 miljoen gulden moest PSV neertellen om de controlerende middenvelder binnen te hengelen. Wederom was hij van onschatbare waarde en wederom raakt hij in opspraak. In zijn laatste seizoen als voetballer noemt hij NAC-speler Yassin Abdellaoui een “kut-Marokkaan”. Dit leverde hem weer een relletje op.

Bij PSV haalde Wouters echter ook maar één prijs: de KNVB-beker van 1996, feitelijk de afscheidswedstrijd van Jan Wouters. In de Kuip wordt Sparta met 5-2 verslagen. Wouters krijgt kort voor tijd een publiekswissel en stopt met voetballen op professioneel niveau. In zestien jaar betaald voetbal werd Jan Wouters maar één keer landskampioen. Wel won hij de KNVB beker meerdere keren, sleepte hij met zijn ploegmakkers de Europacup II binnen (1987) en werd hij uitgeroepen tot speler van het jaar 1990. Toch neemt de middenvelder afscheid met het etiket van een geboren winnaar.

Nederlands elftal

Hij debuteerde op 10 november 1982 in de vriendschappelijke wedstrijd tegen Frankrijk (1-2), net als doelman Edward Metgod van FC Haarlem. Wouters viel in dat duel na 57 minuten in voor Simon Tahamata. Wouters behoorde tot het Gouden Team van het EK 1988.

Bondscoach Kees Rijvers heeft zijn twijfels inzake een interlandloopbaan voor Jan Wouters. Toch is hij de eerste bondscoach die hem oproept voor Oranje. Dat gebeurt voor de oefenwedstrijd Nederland-Frankrijk op 10 november 1982. Voor nog geen tienduizend toeschouwers verliest Nederland met 2-1. In de 57ste minuut mag Jan invallen voor Simon Tahamata. Achteraf zegt hij ‘doodzenuwachtig’ te zijn geweest. Hij verspeelt achter elkaar een aantal ballen aan Michel Platini; onder Rijvers kan hij het verder wel vergeten. Na zijn debuut zoekt hij niet direct de kleedkamer op. Minuten lang loopt Jan gebogen in een strafschopgebied rond. Hij zoekt een gouden kettinkje dat in een duel verloren is gegaan, althans dat denkt hij. In de kleedkamer valt het sieraad uit zijn voetbalbroekje.

Pas in het voorjaar van 1986 krijgt de dan nog altijd bij FC Utrecht spelende Wouters van bondscoach Leo Beenhakker een tweede kans. Hij is dan al benaderd door Johan Cruijff voor een contract bij Ajax. Cruijff maakt hem van begin af aan heel belangrijk. Binnen de kortste tijd weet voetbalminnend Nederland dat ‘een type Jan Wouters’ voortaan onmisbaar is. Een gebogen linkerbeen, een naar binnen staande rechtervoet (“ik was een dikke baby die te vroeg kon lopen”) en de nooit ontwikkelde gave om te scoren – het zijn handicaps die niet opwegen tegen zijn wil om te winnen, zijn tactisch inzicht en: wel degelijk ook zijn techniek. Als Jan Wouters de bal afpakt, krijg je ‘m als tegenstander vrijwel nooit meer terug. Als je tegenover hem staat, is Jan qua lengte Jantje, maar qua breedte een jongen om u tegen te zeggen. In het afschermen is hij een meester. Het tikje achter het standbeen kent iedereen, maar is toch altijd weer onnavolgbaar.

Jan Wouters maakte als voetballer deel uit van een gouden lichting. Als Ajax na veertien jaar wachten ineens weer een Europa Cup (voor bekerwinnaars) wint en Jan Wouters tevens excelleert in de gouden Oranje-ploeg van 1988, wordt ‘een type Wouters’ een gevleugelde uitdrukking in de voetballerij. Bondscoach Rinus Michels doet er na het succes in de zomer van ’88 nog een schepje boven op. De internationale pers wijst drie Oranje-cracks aan als de drie besten van het toernooi: 1. Marco van Basten, 2. Ruud Gullit, 3. Frank Rijkaard. Michels: “Dat doet Jan Wouters te kort, die had ik zelf een plaats in dat rijtje gegeven.”

In een elftal met grote wereldsterren als Gullit, Van Basten en Rijkaard was Wouters van onschatbare waarde. Voor het eerstgenoemde trio lag ongetwijfeld een mooie trainerscarrière in het verschiet. Maar niet voor Wouters, zo luidde de publieke opinie. Dat was slechts een stofzuiger zonder technisch vernuft, een harde voetballer die het vuile werk opknapte.


Jan Wouters als WK-international tegen Bebeto van Brazilië
foto: Hollandse Hoogte

Met Wouters valt niet te sollen. Daar Paul Gascoigne, die bekend staat om zijn dwaze gedrag, over meepraten. Tijdens Nederland – Engeland op het mislukte WK van 1990 haalde Wouters het bloed onder zijn nagels vandaan. Drie jaar later, Wouters speelt inmiddels voor Bayern Munchen, wordt hij vlak voor een interland tegen Engeland met enige regelmaat geconfronteerd met een foto. Daarop staat Gascoigne afgebeeld, die de botten van de Utrechter wil breken. Wouters tuurt er ogenschijnlijk emotieloos naar.

Als we de vermoedelijke elftallen doornemen die drie dagen later de strijd zullen aanbinden, komt Jan tot de slotsom dat hij andermaal tegen Paul Gascoigne komt te staan. Gascoigne kan fantastisch voetballen, maar verder is hij een vreemde jongen. Tot verbijstering van zijn ploeggenoten wil hij uit een plantenbak nog wel eens een geranium rukken om die vervolgens op te eten. Heel Engeland sluit crazy Paul echter aan het hart wanneer hij na een reeks fraaie wedstrijden het WK-podium van 1990 in Italië in tranen verlaat. Ook dat is close zichtbaar – dat beeld is het startsein voor een ware Gaza Mania in Engeland. Over die Gascoigne, die van het WK van 1990, komt Jan Wouters op zondag 25 april 1993 in Noordwijk uitgebreid te spreken. Of ik wel weet hoe gek Gascoigne eigenlijk is? In Duitsland, waar hij dan al weer anderhalf jaar bij Bayern München onder contract staat, is hij de laatste tijd via een WK-boek steeds geconfronteerd met een foto waarop te zien is dat Gascoigne probeert hem de botten te breken. De ogen van Jan staren enigszins. Maar al te goed herinnert hij zich de bizarre confrontatie op het WK in Cagliari (Nederland-Engeland 0-0), hij weet dat hij zich zelf moet beschermen in het komende duel. In een interview met Trouw zegt Wouters “Ik krijg met hem in de zone te maken, ik ga hem niet de hele wedstrijd volgen. Hij is onberekenbaar. Hij praat tegen je, maakt dolletjes en even later krijg je een elleboog.”

Drie dagen later heeft Jan Wouters zijn revanche al vroeg in de wedstrijd te pakken. In een luchtgevecht plant hij zijn elleboog vol in het gezicht van Gascoigne. De Engelsman tolt op zijn benen, hij haalt de rust nog, maar laat zich dan vervangen door Paul Merson. Een gecompliceerde breuk aan het jukbeen stelt hem geruime tijd buiten gevecht.

Jan Wouters krijgt vervolgens de internationale pers over zich heen. De Amsterdamse fotograaf Louis van der Vuurst blijkt de plaat van het jaar te hebben geschoten. Op zijn foto is precies het moment vastgelegd waarop de rechterelleboog van Wouters zich in de linkerkant van Gascoigne’s gezicht boort. Jan beziet de zaak later realistisch. Hij zegt zich te schamen voor de actie. Volledig bewust, zo legt hij uit, heeft hij Gascoigne niet uit wedstrijd gemept, maar waar wel is hij het duel ingegaan in de wetenschap dat er een risico aan verbonden was. Wouters biedt Gascoigne zijn excuses aan.

Er zijn mooiere voetballers geweest, maar na afloop van zijn internationale carrière, hebben alleen Hans van Breukelen (73 caps), Frank Rijkaard (73), Ronald Koeman (78) en Ruud Krol (83) vaker dan Wouters (70) in Oranje gespeeld.

Zelfs vandaag de dag zoeken clubs nog naar een speler als Jan Wouters. De middenvelder stond bekend als een enorme kracht op het middenveld, die alles over had voor een overwinning. Supporters van Ajax reageerden aanvankelijk verrast toen trainer Johan Cruijff de Ajax-leiding adviseerde om Wouters in 1986 over te nemen van FC Utrecht. Maar eenmaal spelend voor Ajax, werd Jan Wouters een van de lievelingen van het publiek.

Bij zijn afscheid kende hij een voor spelers van zijn soort grote populariteit. Zijn naam stond voor een merk, een type dat elk elftal nodig heeft, het type Wouters. Michels noemde hem na het Europees Kampioenschap van 1988 de onmisbare schakel en belangrijkste speler van het elftal. Cruijff en toenmalig bondscoach Kees Rijvers hadden hem die kwaliteiten al eerder toegedicht. Wouters was voor de trainers van FC Utrecht, Ajax, Bayern München, PSV en het Nederlands elftal vaak de eerste die op het wedstrijd- formulier werd gezet. Hij had een aangeboren gevoel voor tactiek, deelde op zijn tijd een schop uit en kende een makke. Alles wat hem groot maakte, miste hij voor het doel. Scoren en Wouters waren lange tijd twee verschillende werelden.

Trainerscarrière

In 1996 beëindigt Wouter zijn carrière en besluit hij tot ieders verbazing de trainerscursus op te pakken. Twee jaar later mag hij als Ajax-trainer voor het eerst als hoofdtrainer plaatsnemen in de dug-out van de gloednieuwe ArenA. Succes boekt hij niet. Via assistentschappen bij Glasgow Rangers, het Nederlands Elftal en PSV belandt hij in 2009 weer bij zijn jeugdliefde FC Utrecht. In eerste instantie als assistent, want Wouters is de ideale assistent-trainer. Hij mist het vermogen om een groep te leiden, luidt de publieke opinie. Na het vertrek van Erwin Koeman wordt hij in 2011 hoofdcoach. In zijn eerste seizoen eindigt FC Utrecht op een grijze elfde plaats.

Op 17 april 2014 werd bekendgemaakt dat hij zou stoppen bij FC Utrecht. Wouters werd hoofd jeugdopleiding bij de Turkse club Kasimpasa SK. Sinds 16 maart 2015 was Wouters interim-trainer bij het Turkse Kasimpasa SK na het vertrek van de Georgische trainer Shota Arveladze. Die stapte zaterdag 14 maart op, na enkele tegenvallende resultaten en omdat de clubleiding verzuimd had in de winterstop nieuwe spelers te halen. Bij zijn debuut, op zaterdag 21 maart 2015, leek hij af te stevenen op een stunt. Zijn ploeg stond in de thuiswedstrijd tegen stadgenoot Galatasaray met 2-0 voor bij de rust, maar in de tweede helft ging het alsnog mis: 2-3.

Op 20 april 2015 maakte Feyenoord bekend, dat Wouters, met ingang van het seizoen 2015/2016, naast Jean-Paul van Gastel assistent werd van Giovanni van Bronckhorst. Hij tekende een contract voor 2 jaar. Op 25 april 2018 werd bekend dat het aflopende contract van Wouters niet verlengd zou worden. De reden hiervoor is het behouden van dynamiek in de technische staf.

Prijzenkast en erelijst:

* KNVB Beker (FC Utrecht); 1984/85
* Kampioen Eredivisie (Ajax): 1989/90
* KNVB beker (Ajax): 1986/87
* UEFA Cup (Ajax): 1991/92
* Europacup II (Ajax): 1986/87
* Bundesliga (Bayern München): 1993/94
* KNVB beker (PSV): 1995/96
Nederlands elftal:
* 70 interlands; doelpunten: 4
* Goud EK 1988
* WK 1990, EK 1992, WK 1994
Individueel
* UEFA Europees Kampioenschap Team van het Toernooi: 1988
* Nederlands Voetballer van het Jaar: 1990
* Kicker Bundesliga Ploeg van het Seizoen: 1992/93

Referenties en bronnen:
Wikipedia, Koning Voetbal, De Groene Amsterdammer, Trouw, achterhetdoel.wordpress.com,kentudezenog.nl, ajaxshowtime.com