101 voetbaliconen: (28) Garrincha

PASPOORT

Geboren: Magé, 28 oktober 1933
Overleden: Rio de Janeiro, 20 januari 1983
Nationaliteit: Braziliaans
Positie: Aanvaller
Clubs: Botafogo, Corinthians, Portuguesa Carioca, Atlético Junior, Flamengo, Olaria
Interlands: 50 doelpunten: 12
Doelpunten: Botafogo: 245, Corinthians: 10, Portuguesa Carioca: 7, Atlético Junior: 3, Flamengo: 4, Olaria: 7
Trainer:

Het leven van Manuel Dos Santos Francisco, ook wel bekend als Garrincha leest als een sprookjesverhaal, ook al leefde de hoofdpersoon niet lang en gelukkig. Geboren in armoedige omstandigheden en met een handicap, waardoor hij een x-been en een o-been had, slaagde hij erin één van de meest gevreesde aanvallers aller tijden te worden.

Zijn geweldige lichaamsbeheersing en balcontrole maakten hem tot een dodelijke dribbelaar, en hij was de eerste grote Braziliaanse speler die het ‘bananenschot’ perfectioneerde. Het debuut van Garrincha in 1953 was veelbelovend, hij scoorde een hattrick voor Botafogo.

Hij was al vierentwintig toen hij in het nationale team debuteerde, maar zijn optredens op drie WK’s, en met name de succesvolle campagnes van 1958 en 1962 gaven hem een plaats in de Braziliaanse voetbalfolklore. Zijn grootste moment was misschien in 1962, toen Pelé met een blessure het toernooi moest verlaten en Garrincha de leiding van de Braziliaanse voorhoede op zich nam. Garrincha vernietigde Engeland in de kwartfinale en deed het- zelfde met de geweldadige gastheren van Chili in de halve finale. En hoewel hij aan het einde van die wedstrijd van het veld was gestuurd, mocht hij toch meedoen in de finale, waarin hij zijn tweede WK medaille mocht ophalen.

Toen Brazilië op het WK in 1966 verloor van Hongarijje, was dit de eerste nederlaag voor Garrincha in het gele shirt in zestig wedstrijden. Geen enkel elftal heeft ooit van Brazilië gewonnen wanneer Garrincha en Pelé meededen.

In tegenstelling tot de meeste hedendaagse Braziliaanse spelers speelde Garrincha zijn hele leven in Brazilië, en dan vooral bij Botafogo, in die tijd de aartsrivaal van Pelé’s Santos.

Zijn liefde voor het goede leventje leidde tot Garrincha’s dood op negenenveertigjarige leeftijd.

Jeugdjaren

Manuel dos Santos (Pau Grande (Rio de Janeiro), 28 oktober 1933 – Rio de Janeiro, 20 januari 1983) was een kleurrijke en veelbesproken Braziliaanse topper. Alcoholist, seksverslaafd, licht lichamelijk gehandicapt en ook aan zijn geestelijke vermogens werd getwijfeld. Zoals de meeste Brazilianen werd hij geboren in een arm gezin in Pau Grande, een kleine stad in de buurt van Rio de Janeiro. Bij zijn geboorte bleek dat zijn rechterbeen naar buiten gedraaid stond en dat zijn linkerbeen zes centimeter korter was en naar binnen gedraaid stond. Een baby die zo in deze tijd geboren wordt zou direct een corrigerende operatie ondergaan. In het Brazilië van de jaren ’30 was dat niet aan de orde. De dokter in zijn geboortestad Pau Grande was dan ook hard in zijn eerste oordeel: Manuel zal mank door het leven gaan. Dat een voetballer met een aangeboren afwijking als profvoetballer furore zou maken, spreekt enorm tot de verbeelding.

Zijn bijnaam Garrincha, “klein vogeltje” kreeg hij van zijn zus. Later zou hij nog meer verwerven, zoals Alegria do Povó (vreugde van het volk) en Anjo de Pernas Tortas (engel met kromme benen). Garrincha was niet echt het prototype van een voetballer, met een rechter O-been en een linker X-been, dat bovendien zes centimeter korter was. Deson- danks, of misschien juist dankzij deze handicap groeide Garrincha uit tot een zeer technische voetballer en één van de grootste dribbelaars aller tijden.

Ondanks een zwaar aan alcohol verslaafde vader heeft Garrincha een onbezorgde jeugd. Zijn onnavolgbare voetbaltalent wordt pas opgemerkt door Botafogo als hij een late tiener is. Opmerkelijk: hij is dan al getrouwd met zijn jeugdliefde en vader van zijn eerste kind. Zijn ontmaagding vond plaats in een schuur. Met een geit…

Garrincha voetbalde bij Pau Grande een kleine club in Brazilië en besloot na aanwijzingen van andere mensen het te proberen bij de Topclubs in Brazilië werd afgewezen bij Vasco da Gama Flamengo en nog een aantal clubs omdat zijn coördinatie en groei niet goed zou zijn de clubs durfde het niet aan Garrincha in te lijven en zagen verder ook zijn talent een beetje over het hoofd net toen Garrincha terug wilde keren naar zijn geboortegrond Pau Grande om daar weer te gaan voetballen bij de plaatselijke trots en te gaan werken in de fabriek gaf de trainer van Botafogo Garrincha een kans.

De vleugelspeler speelde de verdediger Nilton Santos (later door de FIFA verkozen tot links-back in het wereldelftal van de twintigste eeuw) van Botafogo en het Braziliaanse elftal helemaal weg. De trainer had voldoende gezien en al na drie trainingen mocht Garrincha het in het eerste elftal van Botafogo proberen en scoorde meteen een hattrick. De trainer van Botafogo stond aan de basis van de carrière van 1 van de beste voetballers ooit een beslissing die hij nooit zou vergeten, ze hadden hem voor gek verklaard om die jongen te laten meetrainen met die kromme benen wat moesten ze ermee, ze hebben het geweten een betere speler heeft Botafogo nooit gekend.

November 1957, Botafogo ster Garrincha trapt een balletje met de lokale kinderen.
foto: Getty Images

Garrincha was de tegenpool van Pelé, verloochende zijn afkomst niet. Hij was en is de held van het volk Alegria do povo, Vreugde van het volk, zo luidde zijn andere bijnaam. Generatiegenoot Pelé wordt gezien als de beste Braziliaanse voetballer ooit, de man die zichzelf betitelde als O Rei, de koning. Garrincha was zijn tegenpool, verloochende zijn afkomst niet. Hij bleef de simpele jongen die hij in zijn jeugd was, hij was en is de held van het volk.

Clubcarrière

Voor deze club speelde hij twaalf jaar en in 614 wedstrijden scoorde hij 245 keer. Met Botafogo won hij éénmaal het Campeonato Brasileiro en driemaal het Campeonato Carioca. In zijn laatste jaren bij deze club begon het lichaam van Garrincha steeds meer tegen te werken en zijn kapotte knieën begonnen hem steeds meer te hinderen. Na zijn periode bij Botafogo speelde hij nog een aantal wedstrijden voor Sport Club Corinthians Paulista, Flamengo en het Colombiaanse Atlético Junior. In 1969 was er even sprake van dat hij verkocht zou worden aan het Franse Red Star Paris, maar hij tekende nooit een contract. In 1972 sloot hij zijn carrière af bij Olaria. Op zijn veertigste stopt hij. Hij wordt dan voor de eerste keer grootvader en vindt de combinatie opa/profvoetballer ietwat gek.

Hij voetbalde niet volgens de regels. Nee, hij had zijn eigen regels. De dribbels, zijn acties, hij speelde voor het volk. Garrincha toverde een lach op ieders gezicht. Ooit kwam hij niet opdagen tijdens een training van Botafogo. Wat bleek: hij stond gewoon op het plaatselijke veldje met kinderen te voetballen.

Op tournee door Europa (Nederland), met Botafogo

Garrincha speelde nooit met Brazilië tegen Nederland. Met Botafogo, dat in de jaren vijftig een grote naam was in het internationale voetbal, kwam hij wel in actie tegen Nederlandse ploegen. In de zomermaanden trok deze Braziliaanse topploeg vaak naar Europa voor een aantal lucratieve oefenwedstrijden. Op 19 juni 1955 trad Botafogo in het Olympisch Stadion in Amsterdam aan tegen het bondselftal, ter gelegenheid van de zogenaamde Olympische Dag. Een aantal dagen daarvoor had Botafogo nog met 5-2 van de Deense nationale ploeg gewonnen, onder meer door twee doelpunten van Garrincha.

Onze nationale ploeg, enigszins verzwakt omdat veel spelers nog clubverplichtingen hadden, werd behoorlijk afgeschminkt door de Brazilianen. Er was slechts één lichtpuntje aan Nederlandse zijde volgens het krantenverslag. “De Rotterdamse ‘Spanjaard’ Wilkes was de enige, die zich onder deze omstandigheden kiplekker voelde. Hij was ook onbetwist de beste man van onze voorhoede en tevens van het gehele elftal.” Het werd uiteindelijk 1-6, met één doelpunt van Garrincha. De meest opvallende speler deze dag was echter Paulo, die driemaal scoorde.

In 1959 maakte Botafogo wederom een trip naar Nederland. Eerst deed de Braziliaanse topclub Zweden aan, waar de nationale ploeg een jaar daarvoor aan de hand van Garrincha en Pelé wereldkampioen was geworden. In Nederland speelde Garrincha met Botafogo tegen Willem II, Fortuna ’54 en Feyenoord. Op 10 juni 1959 werd met 3-4 gewonnen van Fortuna ’54. Bij de Limburgers deed Faas Wilkes als gastspeler mee.

Twee dagen later was Willem II de tegenstander. Wederom was Wilkes als gastspeler van de partij, maar ook hij kon de 1-4 nederlaag niet voorkomen. Het publiek liep tijdens deze wedstrijden uit om de balvirtuoos en zijn teamgenoten aan het werk te zien. In Limburg waren 22.000 toeschouwers, in Tilburg 18.000. De laatste wedstrijd van Botafogo was tegen Feyenoord. De Rotterdammers wonnen deze met 3-1. Opvallend is dat Wilkes dus tenminste driemaal tegen Garrincha en Botafogo speelde, maar nooit won.

Twee Braziliaanse supersterren Pelé (Santons) en Garrincha (Botafogo)
foto: onbekend

Braziliaans elftal

Tussen 1955 en 1966 speelde Garrincha 50 wedstrijden voor het nationale elftal van Brazilië en hij kwam uit op WK 1958, WK 1962 en het WK 1966. In 1958 en 1962 werd Brazilë wereldkampioen.

WK 1958

Bij het WK van 1958 in Zweden, waar Garrincha samen met Pelé debuteerde op een groot toernooi voor Brazilië, hadden de officials van de Seleçao besloten dat er alleen mannen in het spelershotel mochten werken. Ze kenden de voorliefde voor blonde vrouwen van de spelers, Garrincha voorop, en vreesden dat die voor teveel afleiding zouden zorgen.

In 1958 was hij er dus bij op het WK, als 24-jarige. Samen met de zeventienjarige Pelé. In de eerste twee duels werden Garrincha en Pelé nog koppig genegeerd door Feola. Garrincha moest het WK op de bank beginnen, uit angst dat hij zich niet aan de team- afspraken zou houden in het veld. Na een collectief pleidooi van de selectie, werden ze tegen de Sovjet-Unie eindelijk opgenomen in de basis. In de derde wedstrijd tegen Sovjet-Unie, waarin de Brazilianen moesten winnen om door te gaan, draaide Garrincha draaide rechtsback Kuznetsov volkomen dol en al in de derde minuut tekende Vavá de 1-0 aan. De Sovjet-Unie werd geen moment rust gegund door de artiesten van Brazilië. Toch werd het pas dertien minuten voor het einde 2-0, weer met Vavá als afmaker.

De toeschouwers in Göteborg vergaapten zich nog wel aan een komische uitsmijter van Garrincha. Als aan een touwtje liet hij liefst vijf Russen in een kringetje om de bal dansen. De demonstratie van Brazilië rechtvaardigde een veel hogere uitslag dan de 2-0. Maar de wereld had kennisgemaakt met de fenomenen Pelé en Garrincha. Uiteindelijk bereikte Brazilië de finale, waarin het thuisland Zweden met liefst 5-2 kleineerde. De rechtsbuiten had zijn plek veroverd en Brazilië won zijn eerste wereldtitel aan de hand van Garrincha en Pelé.

Garrincha in actie tegen de Sovjet-Unie op het WK van 1958
foto: onbekend

WK 1962

Maradona wordt vaak geroemd als de enige speler die in zijn eentje een land wereld- kampioen maakte, maar daar zijn lang niet alle kenners het over eens. In 1962 had Garrincha, het vogeltje, namelijk een zeer groot aandeel in de titel van Brazilië. Hij won, nadat Pelé geblesseerd raakte, ‘in zijn eentje’ met Brazilië de wereldbeker in Chili, 1962.

In 1962 was Brazilië, met Garrincha en Pelé als de grote vedettes, opnieuw de favoriet op het WK. Brazilië miste echter de brille van vier jaar terug. Mexico werd pas in de tweede helft verslagen, 2-0 door goals van Zagallo en de nog steeds jonge Pelé. Echter in de tweede wedstrijd tegen Tsjecho-Slowakije sloeg het noodlot toe, Pelé schoot op de lat, maar verrekte daarbij zijn spier. Hij deed nog wel de hele wedstrijd mee, maar had totaal geen inbreng meer, Brazilië was van slag en de Tsjechen vonden het prima: 0-0. Pelé zou geen wedstrijd meer spelen dit toernooi, een groot verlies voor Brazilië en het toernooi. Een nieuw wereldkampioenschap leek een utopie voor Brazilië. Maar Garrincha nam ze op sleeptouw en leidde hen naar een tweede wereldtitel.

De derde wedstrijd was een ware testcase: Spanje. Spanje moest winnen en putte moed uit de absentie van Pelé. Tot diep in de tweede helft was Spanje de betere ploeg. In de slotfase richtte de wereldkampioen zich op en na voorzetten van Zagallo en Garrincha scoorde uitgerekend de vervanger van an Pele, Amarillo, twee maal. Spanje kon naar huis en Brazilië ging weer in zijn kansen geloven.

In de kwartfinale tegen Engeland stapte hij voor het eerst in volle glorie uit de schaduw van de afwezige Pelé. Hij kon zelfs ineens koppen. Bij de 1-0 reikte hij, 1.68 meter klein, hoger dan de 1.86 meter lange Maurice Norman. Na de 1-1 inspireerde Garrincha als gangmaker de Brazilianen. Hij gunde Vavá de 2-1 en sloot zelf de show af met 3-1.

De wereld stond versteld van het vogeltje en Brazilië had plots vertrouwen in de halve finale tegen het thuisland Chili. Chili nam echter snel het hef in handen en raakte zelfs de paal. Plots kwam de magie van Garrincha boven en hij deed een hoge voorzet van buiten de zestien met links in de kruising belanden. Daarna was het vogeltje ongrijpbaar en hij kopte dan ook vanuit een hoekschop de 2-0 binnen. Chili kwam nog wel even terug in de wedstrijd, maar Garrincha stelde Vava tot tweemaal toe in staat te scoren en Brazilië won met 4-2.

Aan het eind van de halve finale kwam Garrincha ook nog negatief in de aandacht. Na de zoveelste schop tegen zijn schenen, schopte Garrincha namelijk terug en hij kon met rood vertrekken. Onderweg kreeg hij ook nog eens een fles op zijn hoofd en hevig bloedend vertrok hij richting kleedkamers. Achteraf kwam Garrincha, dankzij wat dealtjes in achterafkamertjes, weg met een officiële waarschuwing en hij kon dus meedoen in de finale tegen Tsjecho-Slowakije.

Garrincha speelde de finale overigens met 39 graden koorts, waardoor hij de hoofdrol aan anderen moest laten. Na een 1-0-achterstand werden de Tsjechen, met Josef Masopust als regisseur, met 3-1 verslagen. Als gedeeld topscorer van het toernooi en daarbij ook nog eens assistkoning, had hij namelijk een erg groot aandeel gehad in de wereldtitel van de Brazilianen. De voetbalwereld lag aan de voeten van het vogeltje.

1962 Kwartfinale WK: Garrincha schiet de bal langs de Engelse verdediger Ray Wilson
foto: Getty Images

Na afloop viel sambazangeres Elza Soares een naakte Garrincha onder douche in de armen. Garrincha was al jaren getrouwd met jeugdliefde Nair, had tijdens zijn huwelijk al met vele vrouwen het bed gedeeld, maar nadat hij Soarez had leerden kennen, wilde hij scheiden. Nair was in verwachting van hun achtste kind, verscheen in een tv-show met hun zeven dochters en barstte in huilen uit. Het leidde tot flinke imagoschade. De supporters keerden zich tegen het glamourstel. Soares en Garrincha ontvingen dreig- brieven en werden uitgescholden.

WK 1966

De weelde werd Garrincha echter teveel en hij stortte zich teveel op het uitgaansleven. In 1966 stond er dan ook een schim van de oude Garrincha op het veld, maar niemand durfde hem buiten de ploeg te houden. De eerste wedstrijd op het WK werd gewonnen, maar de tweede, tegen Hongarije ging verloren. Het was Garrincha’s vijftigste en laatste wedstrijd voor het Braziliaans elftal. Het was de eerste keer dat het Braziliaanse elftal met Garrincha in de ploeg verloor.

Turbulent leven

Zijn privéleven werd getekend door alcohol en affaires met vrouwen. Garrincha veroor- zaakte een reeks auto-ongelukken, bijna altijd was er alcohol in het spel. Op 13 april 1969 reed hij met zijn Ford Galaxy over de snelweg met zijn schoonmoeder. Een goede chauffeur was Garrincha nooit geweest, hij veroorzaakte meerdere ongelukken, had zelfs zijn vader een keer aangereden. Die dag reed hij tegen een invoegende vrachtwagen. Zelf kroop hij ongeschonden uit het wrak, zijn schoonmoeder overleefde de crash niet.

Garrincha trouwde tweemaal. De eerste keer met Nair Marques, maar Vooral zijn tweede huwelijk met Elza Soares houdt de gemoederen bezig. Soares is dan één van de bekendste (jazz-)zangeressen van Brazilië, maar de relatie strandt als Garrincha haar in dronken toestand het huis uit slaat. Tijdens een trip naar Scandinavië belandde hij met een Zweedse dame in bed. Een jaar later kreeg hij bezoek van Zweedse officials, die hem vertelden dat hij een zoon had in Europa met de naam Ulf Lindberg. Garrincha reageerde onverschillig, net als bij de geboorte van zijn andere dertien kinderen. Lindberg zou hij nooit ontmoeten.

Een teamgenoot zei ooit: “Bij Garrincha bestaat er geen lelijk of knap, hij slaapt met iedereen!”. Zijn geniale solo’s zette hij door in de slaapkamer, aangezien hij ongeveer veertien kinderen wist te verwekken bij zes verschillende moeders. Bovendien liet hij tekengeld wegrotten in zijn matras.

Uiteindelijk veranderde hij in een eenzame alcoholist. Zijn geld was op, zijn vrouw was bij hem weg, het volk was hem vergeten Na het ongeluk nam zijn alcoholgebruik dramatische vormen aan. De fles won het definitief van de bal. Garrincha werd depressief, deed zelfs meerdere zelfmoordpogingen. Op aandringen van Soares liet hij zich enkele keren opnemen in een afkickkliniek. Tevergeefs. Zijn hele volwassen leven dronk Garrincha als een bezetene, dat kost hem ook zijn leven. Ontwenningskuren, betaald door aanhangers van vroeger, hielpen slechts tijdelijk.

In 1983 begeeft zijn lever het definitief en hij sterft als een mentaal en lichamelijk wrak op 49-jarige leeftijd. Als hij in zijn lijkkist wordt vervoerd van Rio de Janeiro naar zijn geboorteplaats Pau Grande, bewijzen miljoenen mensen langs de weg hem de laatste eer.

Garrincha was het toonbeeld van het Braziliaanse imago. Als voetballer was hij fantasievol, swingde hij, speelde sambavoetbal, hij was een echte liefhebber. Niet voor niets sprak Pelé de mooie woorden: “Garrincha was een ongelooflijke speler, een van de beste die er ooit was. Hij kon dingen met de bal, die niemand anders kon. Zonder Garrincha zou ik nooit drie keer het wereldkampioenschap hebben gewonnen.”

Garrincha is nogal eens vergeleken met George Best. In Brazilië wordt daarover gescham- perd. De voetballer: Best schitttert nooit op een WK, Garrincha is erbij in 1958, 1962 en 1966. De vrouwenverslinder: Best heeft één kind uit twee huwelijken, Garrincha verwekt veertien (erkende) kinderen bij zes vrouwen. En triest genoeg dronk Garrincha zich ook tien jaar sneller naar de dood want Best was 59 toen hij stierf.

In de hoofdstad Brasilia is een stadion naar hem vernoemd: Estádio Mané Garrincha, en ook het stadion van Esporte Clube Pau Grande draagt zijn naam.

Prijzenkast en erelijst:

* Landskampioen: 1962, 1964
* Wereldkampioen clubteams: 1963
* Nationale elftal: 1958 en 1962 wereldkampioen
* Interlands: 50, doelpunten: 12
Individueel:
* FIFA beste speler van het WK: 1962
* Topscorer WK: 1962 (4 doelpunten)
* FIFA elftal van het WK: 1958, 1962
* World Soccer World XI: 1962
* Brazilië: Football Museum Hall of Fame
* World Team of the 20th Century (opgesteld door journalisten).
* World Soccer’s Greatest Players of the 20th century (1999): #20
* L’Équipe’s top 50 beste Zuid-Amerikaans voetballer in de historie: #4
* IFFHS Braziliaans voetballer van de 20e eeuw: (2e plaats)
* IFFHS Zuid-Amerikaans speler van de 20e eeuw: 4e plaats)
* IFFHS Wereldspeler van de 20e eeuw: (8e plaats)
* IFFHS Legendes
* Ballon d’Or (Gouden Bal): 1962 (nieuwe winnaars)

Referenties en bronnen:
Wikipedia, Het Voetbal Boek, /bal-gevoel.com, heldenonline.nl, t80s.wordpress.com, sportgeschiedenis.nl, kentudezenog.nl, voetbalzone.nl, catenaccio.nl