101 voetbaliconen: (5) Marco van Basten

PASPOORT

Geboren: Utrecht, 31 oktober 1964
Overleden:
Nationaliteit: Nederlands
Positie: Aanvaller
Clubs: Ajax, AC Milan
Interlands: 58 doelpunten: 24
Doelpunten: Ajax: 128, AC Milan: 90
Trainer: – Nederlands elftal, Ajax, Heerenveen, AZ

Marco van Basten wordt wereldwijd gezien als één van de beste aanvallers aller tijden. Van Basten kon niet alleen fantastisch afronden voor de goal, hij was daarnaast erg balvast, had een erg goede techniek en was tactisch sterk.

De geboren Utrechter speelde in zijn voetbalcarrière bij slechts twee voetbalclubs: Ajax en de Italiaanse club AC Milaan. Van Basten speelde van 1981 tot en met 1987 bij Ajax. Hij speelde in die periode 133 Eredivisiewedstrijden voor de club waarin hij 128 keer scoorde. In Amsterdam werd de spits drie maal landskampioen en won hij éénmaal de Europacup II. In 1987 nam Marco van Basten afscheid van het Nederlandse voetbal en zette hij zijn voetballoopbaan voort bij AC Milan. In Milaan speelde van Basten samen met Frank Rijkaard en Ruud Gullit een grote rol bij het winnen van vele prijzen waaronder twee keer de Europacup I en twee Wereldbekers. In Italië speelde van Basten 147 wedstrijden waarin hij 90 doelpunten maakte. In 1991 weigerde Van Basten als eenzame spits voor Milan te spelen. Men beweert dat hij Silvio Berlusconi onder druk zette – coach Arrigo Sacchi ging weg en werd de Italiaanse bondscoach.

Marco van Basten werd verschillende keren uitgeroepen tot beste voetballer van Europa en van de wereld. In 1988 werd Van Basten met Oranje Europees Kampioen voetbal in West-Duitsland. Van Basten maakte in de finale van dat EK tegen de Sovjet-Unie een fantastisch doelpunt, waarschijnlijk één van de mooiste doelpunten ooit gemaakt.

Als Marco van Basten het voetbal niet voortijdig vaarwel had moeten zeggen, had hij misschien nog veel meer bereikt. Hij was nog geen dertig toen een slechte enkel het begaf in de Europacup finale van 1993. Zo kreeg hij niet de gelegenheid de enige mislukking in zijn carrière recht te zetten, een slecht optreden in een door Nederland afgrijselijk gespeelde wedstrijd op het WK van 1990. Laten we maar liever denken aan zijn spel tijdens het EK van 1988. toen hij een hattrick tegen Engeland, de winnende goal in de halve finale tegen Duitsland én een spectaculaire volley uit een praktisch onmogelijke hoek in de finale tegen Rusland maakte.

Jeugdjaren

Hij groeide op in de Utrechtse wijk Oog in Al als jongste van drie kinderen met zijn zus Carla en broer Stanley. Omdat zijn oma van moederskant moeite had met het uitspreken van de naam Marcel werd dit al spoedig na zijn geboorte Marco. Marco was de zoon van Joop van Basten (1930-2014), die zelf profspeler bij DOS en HVC was. Naast voetballen speelde Van Basten in zijn jeugd ook tafeltennis, deed hij aan schoonspringen en speelde hij piano. Toch domineerde voetbal zijn leven. Het karakter van Van Basten werd sterk beïnvloed door een paar traumatische gebeurtenissen in zijn leven. Op jonge leeftijd zag hij zijn vriendje Jopie in Maarssen door het ijs zakken. Hij deed er van alles aan om hem te helpen, maar de hulp kwam te laat en hij zag Jopie voor zijn ogen verdrinken. Van Basten heeft hier nooit met iemand over willen praten. Daarnaast werd zijn moeder op 16 oktober 1985 getroffen door een herseninfarct, toen hij een WK-kwalificatiewedstrijd tegen België afwerkte. Leny werd opgenomen in het ziekenhuis, waar ze twee weken later ook nog een hartinfarct kreeg. Het had tot gevolg dat vanaf dat moment haar geheugen niet meer functioneerde, waardoor ze van de verdere carrière van haar zoon niets meer heeft kunnen vernemen. Van Basten werd behoorlijk aangegrepen door de toestand van zijn moeder en besloot na deze gebeurtenis het ouderlijk huis te verlaten. In het openbaar sprak hij nooit over de situatie maar zijn houding tegenover de buitenwereld veranderde. De spits was tegenover de media nooit erg open geweest maar deze gebeurtenis maakte hem nog afstandelijker en zakelijker.

EDO, UVV en Elinkwijk

Van Basten begon in 1970 met voetballen bij de plaatselijke amateurclub EDO. Daar bleek dat de jonge pupil ver boven de middelmaat uitstak. Na een jaar verhuisde hij daarom naar het professionelere UVV. Dagelijks werd hij bijgestaan door vader Joop, die zijn doen en laten in dienst had gesteld van zijn amper zeven jaar oude zoon. De jeugdige Van Basten ontwikkelde zich stormachtig, maar kreeg op zijn vijftiende last van serieuze lichamelijke ongemakken. Vooral zijn liezen speelden hem parten, waarna contact werd gezocht met orthopedisch chirurg Rein Strikwerda. Strikwerda was clubarts bij FC Utrecht en gold als een autoriteit op zijn vakgebied. De arts kwam tot de conclusie dat de stand van Van Basten enkels ‘niet optimaal’ was en adviseerde hem te stoppen met voetballen op het hoogste niveau; vaker dan twee keer per week trainen was in zijn ogen niet mogelijk. Bij een hogere intensiteit zou hij over enkele jaren in een rolstoel belanden. Toch besloten Joop en Marco er nog geen punt achter te zetten. Het voetballen werd vooralsnog drie- kwart jaar uitgesteld.

Marco van Basten en zijn vader Joop van Basten
foto: collectie J. van Basten
In de zomer van 1979 werd het advies van Strikwerda definitief door Joop van Basten in de wind geslagen met het besluit Marco te verhuizen naar USV Elinkwijk. Elinkwijk was de grootste amateurclub van Utrecht en naar de mening van Van Basten senior zou zijn zoon hier betere trainers tegenkomen en meer weerstand ondervinden van zijn tegenstanders. De spits bereikte bij Elinkwijk al snel de grenzen van wat op amateurniveau mogelijk was. Aad de Mos, jeugdtrainer bij Ajax in het seizoen 1980/81 en interim-hoofdtrainer bij Ajax van maart 1981 tot en met juni 1981, kreeg hoogte van het talent uit Utrecht en deed hem een aanbieding.

Ajax 1981 – 1987

Op 3 april 1982 mocht Van Basten als zeventienjarige zijn debuut maken voor de Amsterdammers in de competitiewedstrijd tegen N.E.C.. Op dat moment had hij nog maar vijf duels voor Ajax 2 gespeeld en was de spits nog slechts een A-junior. Van Basten kwam als invaller binnen de lijnen en verving Johan Cruijff, de man die hem de komende jaren bij de hand zou nemen. Zijn debuut luisterde hij op met een treffer (5-0), waardoor Van Basten destijds de op 1 na jongst scorende speler van Ajax en de op 1 na jongste debutant werd (de jongste was Gerald Vanenburg, Toch bleef het zijn enige optreden in het seizoen 1981/82.)

Marco van Basten in actie voor Ajax.
foto: onbekend / Ajax
In het seizoen 1982/83 nam Cruijff nadrukkelijk de rol van voetbalvader over van Van Basten senior. Cruijff zorgde ervoor dat Van Basten zich verder ontwikkelde door hem alerter, gemener, scherper en harder te maken. Tevens had Cruijff zelf ervaring als diepe spits, waardoor hij Van Basten aanwijzingen kon geven die het verschil in een wedstrijd zouden kunnen maken.

Het seizoen 1983/84 betekende de doorbraak van Marco van Basten. Ondanks dat de spits de ziekte van Pfeiffer opliep, speelde Van Basten 26 wedstrijden waarin hij 28 maal het net wist te vinden. Met dat aantal werd hij voor de eerste maal topscorer van de Eredivisie. Het hoogtepunt dat seizoen was de 8-2-overwinning op aartsrivaal Feyenoord, met de overgestapte Johan Cruijff in de gelederen. Van Basten was tijdens het duel drie keer trefzeker geweest. Zijn oude leermeester had daar niets tegenover kunnen zetten. Toch bleken de doelpunten van de spits niet voldoende voor Ajax om het landskampioen- schap te kunnen verdedigen. Cruijff haalde zijn sportieve revanche door zijn laatste seizoen als profvoetballer met de landstitel af te sluiten.

In het seizoen 1984/85 werd Marco van Basten de gezichtsbepalende speler van de jonge groep Ajacieden. Hij speelde 33 duels voor de Amsterdammers en scoorde daarin 22 keer, waarmee hij zijn titel als topscorer prolongeerde. Op internationaal vlak wist Ajax echter geen potten te breken, tot grote ontevredenheid van Van Basten, die De Mos daarvoor verantwoordelijk maakte door te stellen dat er onder zijn leiding nooit iets gepresteerd zou worden buiten de landsgrenzen. Het startschot voor het aanstaande vertrek van De Mos was daarmee gegeven.

Op 6 mei 1985, vijf duels voor het einde van de competitie, werd door het bestuur besloten om afscheid te nemen van De Mos. Van Basten bleef koel onder de situatie en wist het conflict om te zetten in klinkende prestaties: aan het einde van het seizoen vierde hij zijn derde landskampioenschap met Ajax, onder leiding van het trio interim-trainers Tonnie Bruins Slot, Spitz Kohn en Cor van der Hart. Daarnaast werd hij door zijn collega’s uit het betaald voetbal verkozen tot Nederlands voetballer van het jaar.

Na het vertrek van trainer Aad de Mos lag de weg open voor de terugkeer van Johan Cruijff. Ajax bood Cruijff een contract aan en kwam op 6 juni 1985 een dienstverband met hem overeen als technisch directeur voor de duur van één jaar. De komst van Cruijff was voor Van Basten een belangrijke reden om voor twee seizoenen bij te tekenen.

Hij was opgebloeid onder de nieuwe trainer en kende in 1985/86 het meest succesvolle seizoen als clubvoetballer in Nederland. Met 37 doelpunten in 26 duels werd hij voor de derde keer op rij topscorer van de Eredivisie. Bovendien werd Van Basten met dat aantal Europees topscorer, waardoor hij de Gouden Schoen in ontvangst mocht nemen. Vooral in de duels tegen Heracles (vijf doelpunten) en Sparta (zes doelpunten) was de spits bijzonder trefzeker geweest. Het grote aantal doelpunten bleek echter niet genoeg te zijn voor prolongatie van de landstitel; ondanks 120 gescoorde goals en 35 tegengoals, moest Ajax genoegen nemen met de 2de plaats achter PSV, dat 8 punten meer had. Wel werd aan het einde van het seizoen na drie jaar weer de KNVB beker veroverd.

De start van het seizoen 1986/87 verliep niet geheel probleemloos. Van Basten kampte nog steeds met de naweeën van een enkelblessure, die hij in het vorige seizoen had opgelopen in een oefenduel tegen RCH. Het weerhield hem echter niet om op 9 november 1986 tegen FC Den Bosch een van de meest memorabele doelpunten uit zijn loopbaan te maken. Van Basten ontving de bal over grote afstand van Jan Wouters en schoot hem meteen middels een omhaal in de verre kruising achter doelman Jan van Grinsven. Het doelpunt eindigde in 2010 op de derde plaats van mooiste Ajax-goals aller tijden.

1986: Marco van Basten scoort met een prachtige omhaal tegen FC Den Bosch.
foto: onbekend / Ajax
De enkel

De pijnlijke enkel zou in de winterstop worden verholpen door een eenvoudige operatie, maar Van Basten kende op dat moment grotere problemen. Op 7 december 1986, een week voordat de operatie zou plaatsvinden, raakte hij zwaar geblesseerd. In het competitieduel tegen FC Groningen liep het tot grote frustratie bij Van Basten niet zoals hij graag wilde. De spits verloor de controle en uit irritatie maakte hij na twintig minuten spelen een harde en onnodige tackle op Edwin Olde Riekerink, waarbij zijn eigen rechterenkel het moest ontgelden. De geplande operatie op 15 december aan de linkerenkel in het Prinsengracht- ziekenhuis ging door en verliep zonder problemen, maar de pijn aan de rechterenkel bleef. De wedstrijden in het voorjaar van 1987 kwamen daardoor veel te vroeg.

Voor ieder duel werd de rechterenkel ingetapet en na het fluitsignaal moest de voet meteen in een bak met ijs. Cruijff was echter genadeloos en liet zijn spits zo veel mogelijk spelen. Het landskampioenschap had Ajax al vroeg verspeeld waardoor alle pijlen werden gericht op het winnen van de Europacup II. Uiteindelijke bereikte Ajax de finale in Griekenland’s hoofdstad Athene. Daarin bleek Van Basten beslissend, want door zijn rake kopbal versloegen de Amsterdammers op 13 mei 1987 Lokomotive Leipzig met 1-0. Het was de eerste grote prijs voor Johan Cruijff als trainer en voor een lichting spelers die op nationaal en internationaal niveau nog veel van zich zouden laten horen.

Transfer naar AC Milan

De goede prestaties in de Europacup leverden Van Basten in 1987 de Trofeo Bravo op, de prijs voor de beste Europese voetballer onder 23 jaar. In de vaderlandse competitie liet hij zich ook niet onbetuigd. Met 31 doelpunten werd Van Basten namelijk voor de vierde keer topscorer van de Eredivisie. Alleen Ruud Geels heeft vaker (vijf maal) deze eretitel mogen dragen. Tot slot drukte Van Basten nog zijn stempel op de finale van de KNVB beker. In de verlenging tegen FC Den Haag besliste hij met twee doelpunten het duel (2-4), waardoor een derde nationale beker aan zijn palmares werd toegevoegd. Het werd de laatste prijs die de spits met Ajax won, want een week voor de Europacup II-finale had hij een contract ondertekend bij AC Milan. Al een jaar eerder had Van Basten een voorcontract kunnen tekenen bij de Milanezen, maar hier besloot de spits destijds niet op in te gaan. Wel gaf hij de toezegging dat AC Milan de eerste gegadigde zou zijn. Van een contractverlenging bij Ajax kwam daardoor niets terecht.

Van Bastens zaakwaarnemer Cor Coster zorgde er in maart 1987 voor dat het contract met Milan kon worden afgerond. Dit gebeurde allemaal in het diepste geheim, waardoor zelfs Joop van Basten niets wist van de op handen zijnde transfer. In het lopende contract met Ajax had Coster laten opnemen dat er slechts een afkoopsom van maximaal 1,7 miljoen gulden hoefde te worden betaald voor de diensten van Van Basten. Voor Milan-voorzitter Silvio Berlusconi was dit slechts een kleinigheid in vergelijking tot de afkoopsom van Ruud Gullit, die in maart 1987 ook de overstap naar Milan afrondde. Voor de middenvelder van PSV werd tien miljard lire op tafel gelegd, wat gelijkstond aan 17 miljoen gulden. Op 8 juni 1987 speelde Van Basten uiteindelijk zijn laatste wedstrijd voor Ajax, die met 2-1 werd verloren van FC Twente.

AC Milan 1987-1993

AC Milan kende een dramatische periode voor de komst van Van Basten en Gullit. Sinds 1979 was er geen landskampioenschap meer gevierd en bovendien raakte de club in 1980 betrokken bij een grootschalig omkoopschandaal. Als gevolg daarvan speelde AC Milan twee seizoenen in de Serie B, waar het tot op dat moment nog nooit had geacteerd. Toen Silvio Berlusconi op 24 maart 1986 echter tot 21e clubvoorzitter werd verkozen, ging er een nieuwe wind waaien. Hij besloot de transfermarkt op te gaan en contracteerde spelers als Roberto Donadoni, Carlo Ancelotti, Giovanni Galli en Angelo Colombo. Samen met Paolo Maldini, Franco Baresi en Alessandro Costacurta die uit de eigen jeugdopleiding kwamen, kon er worden gebouwd aan een nieuw elftal dat weer voor prijzen moest gaan zorgen. Dit alles gebeurde onder leiding van de nieuwe coach Arrigo Sacchi, die Berlusconi in de zomer van 1987 van Parma AC had overgenomen. Sacchi was op dat moment een relatief onbekende coach met een on-Italiaanse liefde voor aanvallend voetbal. Zijn visie kenmerkte zich vooral in het onder druk zetten van de tegenstander, de tot dan toe weinig toegepaste manier van zoneverdediging en het willen spelen van totaalvoetbal.

Sacchi ging altijd uit van een 4-4-2 formatie. Voorin was een basisplaats weggelegd voor Gullit die zijn transfersom moest waarmaken. Naast hem was er nog één plek over voor Van Basten, maar Sacchi had ook nog de keuze uit Daniele Massaro en de regerend topscorer Pietro Paolo Virdis. De 22-jarige Van Basten kon zich gaan opmaken voor de destijds, volgens velen, sterkste clubcompetitie ter wereld.

Van Basten maakte zijn debuut voor Milan op 13 september 1987 tegen Pisa en wist meteen te scoren. Tien minuten voor het eindsignaal benutte hij een strafschop en bepaalde daarmee de eindstand op 3-1. Het was een voorspoedig begin, maar de rest van het seizoen kenmerkte zich vooral door aanhoudend blessureleed aan de rechterenkel. In december 1987 besloot hij zich daarom opnieuw te laten opereren door René Marti, dezelfde chirurg die in zijn Ajax-tijd ook zijn linkerenkel had behandeld. Er volgde een ingreep aan het rechtergewricht en de enkelbanden, waarbij er werd geconstateerd dat het kraakbeen was beschadigd. Dr. Marti kwam tot de conclusie dat er al eens iets met de enkel was gebeurd dat nooit was herkend, waarschijnlijk een flinke verzwikking in zijn jeugd. Als gevolg van de operatie stond Van Basten de helft van het seizoen langs de kant en speelde hij slechts elf wedstrijden waarin hij drie keer het net vond. De meeste tijd bracht hij door met revalideren. Daarbij liet Van Basten zich op aanraden van Gullit regelmatig behandelen door haptonoom Ted Troost die al vaker met hem had gewerkt. In maart 1988 sloot Van Basten vervolgens weer aan bij de spelersgroep in de strijd om de titel. Het seizoen werd een nek-aan-nek race tussen AC Milan met uitblinker Gullit en landskampioen Napoli met sterspeler Maradona. De strijd werd uiteindelijk beslist op 1 mei 1988 in het onderlinge duel tussen de twee titelkandidaten. Door twee doelpunten van Virdis en een treffer van invaller Van Basten werd het 3-2 in het voordeel van Milan. Twee weken later was een gelijkspel tegen Como voldoende voor de eerste landstitel in negen jaar tijd.

In de zomer van 1988 kwam Frank Rijkaard over van Sporting Lissabon om de gelederen te versterken. Samen met Gullit en Van Basten zou hij het Nederlandse trio vormen dat de tweede bloeiperiode van de club inluidde. In de jaren vijftig was het Zweedse trio Gre-No-Li (Gren, Nordahl en Liedholm) hen voorgegaan. De verwachtingen bij de Milanese tifosi voor het seizoen 1988/89 waren hooggespannen, aangezien het Nederlandse trio na de zomerstop terugkeerde als de nieuwe Europees kampioen. Van Basten was de uitblinker van het EK voetbal geweest en verkozen tot beste speler. Daarnaast was hij met vijf doelpunten topscorer van het toernooi geworden. Het succes werd meteen voortgezet, want een week voorafgaand aan het nieuwe seizoen won Van Basten met AC Milan al zijn volgende prijs, de Supercoppa. Mede door een doelpunt van de spits wisten de Milanezen de eerste editie van de nieuw ingevoerde supercup met 3-1 te winnen van Sampdoria. De prestaties van Van Basten werden dat najaar beloond met de uitverkiezing tot Europees voetballer van het jaar. Hij bleef daarmee zijn ploeggenoten Gullit en Rijkaard voor, die respectievelijk op de tweede en derde plaats eindigden.

Marco van Basten als spits van AC Milan.
foto: Getty Images
De behaalde landstitel van het vorige seizoen betekende dat Milan na negen jaar ook weer mocht deelnemen aan de Europacup I. Het werd het begin van de Europese overheersing van AC Milan. Het versloeg achtereenvolgens Vitosha Sofia, Rode Ster Belgrado, Werder Bremen en kwam in de halve finale het Real Madrid van Leo Beenhakker tegen. In Madrid bleef het bij een 1-1 gelijkspel, maar tijdens de return werd de Koninklijke met ruime cijfers verslagen. Gullit, Rijkaard en Van Basten scoorden ieder een doelpunt en stuurden de Madrilenen uiteindelijk met 5-0 naar huis. Ook in de finale tegen Steaua Boekarest deed Milan van zich spreken. Door twee doelpunten van Gullit en twee van Van Basten werd de ploeg van Gheorghe Hagi met 4-0 overtuigend verslagen.

Van Basten bleef grotendeels blessurevrij en kon eindelijk een volledig seizoen mee- draaien. Hij scoorde 19 maal in 33 wedstrijden en eindigde daarmee als tweede op de topscorerslijst achter Aldo Serena, die 22 doelpunten maakte. Serena won met zijn club Internazionale de landstitel, Milan eindigde achter Napoli op de derde plaats.

Tijdens het seizoen 1989/90 kreeg AC Milan wederom de prijzen aaneen. In de eerste seizoenshelft werd afgerekend met Europacup II-winnaar FC Barcelona, waardoor de eerste Europese Supercup werd gewonnen. Vervolgens werd in december de Wereldbeker veroverd ten koste van het Colombiaanse Atlético Nacional. De prestaties van Van Basten leverden hem een tweede uitverkiezing tot Europees voetballer van het jaar op. Opnieuw eindigde hij in de eindklassering voor twee van zijn ploeggenoten, Baresi en Rijkaard. Daarnaast werd aan het einde van het seizoen wederom de Europacup I aan de prijzenkast toegevoegd. Milan was geen landskampioen geworden maar mocht wel als titelverdediger deelnemen aan het toernooi. De Rossoneri wonnen de relatief saaie finale door een doelpunt van Rijkaard met 1-0 van Benfica. Ondanks dat Milan op de laatste speeldag het kampioenschap verspeelde en de Coppa Italia verloor van Juventus, was er veel bewon- dering voor het team van Arrigo Sacchi. Het elftal uit deze periode werd regelmatig aangeduid als Gli Immortali (de onsterfelijken). Vele kenners bestempelen het Milan van 1989/90 als het beste clubteam aller tijden. Opnieuw wist Van Basten 19 maal te scoren in 26 competitiewedstrijden en dit bleek genoeg te zijn om het seizoen als topscorer te eindigen.

Ook het seizoen 1990/91 wist AC Milan op te luisteren met de winst van de Europese Supercup en de Wereldbeker. Het Italiaanse voetbal kende zijn hoogtijdagen: alle Europese prijzen van het vorige seizoen waren gewonnen door clubs uit de Serie A. Milan wist beslag te leggen op de Europacup I, Sampdoria won de Europacup II en Juventus veroverde ten koste van Fiorentina de UEFA Cup. In de Europacup I kende Milan minder voorspoedige tijden, vooral toen in maart 1991 het duel tegen Olympique Marseille uitliep op een debacle. Het seizoen werd uiteindelijk afgesloten zonder Scudetto of nationale beker. Van Basten was tijdens de competitie minder op dreef gekomen dan voorgaande seizoenen en wist in 31 duels 11 maal te scoren.

Marco van Basten is ook een lastpost voor de Italiaanse verdedigers in de Serie A
foto: onbekend
In het seizoen 1991/92 vertrok succescoach Sacchi als trainer van AC Milan om bondscoach te worden van het Italiaanse elftal. De voormalige middenvelder van Milan Fabio Capello werd zijn opvolger. Capello kende een vliegende start met de Rossoneri en wist de club naar het winterkampioenschap van de Serie A te leiden zonder een nederlaag te hoeven incasseren. In de tweede seizoenshelft werden de goede prestaties voortgezet. AC Milan leed opnieuw geen nederlagen waardoor de club uiteindelijk ongeslagen lands- kampioen werd. Van Basten was dat seizoen verantwoordelijk geweest voor ruim een derde van de totale doelpuntenproductie. Met het zeldzaam hoge aantal van 25 treffers (al 26 jaar niet meer voorgekomen) werd de spits voor de tweede maal Capocannoniere. Het elftal dat die jaargang niet verloor werd regelmatig bestempeld als Gli Invicibili (de onoverwinnelijken).

Berlusconi besloot in de zomer van 1992 de club flink te versterken en trok vele miljoenen uit voor nieuwe spelers. Zo haalde hij Dejan Savicevic, Stefano Eranio, Zvonimir Boban en werden de transferrecords gebroken voor de komst van Jean-Pierre Papin en Gianluigi Lentini. Papin werd de concurrent van Van Basten in de spits en kwam voor een kleine dertig miljoen gulden over van Olympique Marseille. Van Basten tekende in het najaar een vernieuwd contract dat hem de komende drie jaar aan de club zou binden. Jaarlijks zou hij hier drie miljoen gulden mee opstrijken. De spits verkeerde in zijn hoogtijdagen en luisterde zijn contractverlenging op met vier treffers tegen Napoli. Ook in de Champions League tegen IFK Göteborg nam hij nog diezelfde maand met opnieuw vier doelpunten de totale doelpuntenproductie voor zijn rekening. Daarmee werd hij de eerste speler die vier keer in één Champions League-wedstrijd wist te scoren.

De prestaties van Van Basten werden dat najaar beloond, toen de spits voor de derde maal werd uitgeroepen tot Europees voetballer van het jaar. Hij evenaarde daarmee Cruijff en Platini, waardoor zij de enige spelers zijn die de prijs drie keer in ontvangst mochten nemen. Het hoogtepunt was echter de uitverkiezing tot Wereldvoetballer van het jaar door de Wereldvoetbalbond FIFA. De prijsuitreiking in Lissabon had echter een bittere bijsmaak omdat Van Basten kort daarvoor opnieuw zwaar geblesseerd was geraakt aan zijn rechterenkel in het competitieduel tegen Ancona. De aanvaller liet zich daarvoor opnieuw onder handen nemen door zijn vaste chirurg René Marti. Hij opereerde Van Basten op 21 december 1992 voor de derde keer en haalde tien stukjes bot uit de enkel en het onderste spronggewricht. De operatie werd door dr. Marti omschreven als zwaar en voorspelbaar.

Ondertussen plaatste AC Milan zich met overmacht voor de finale van de Champions League. In de finale tegen Olympique Marseille waren de Rossoneri dan ook de grote favoriet, maar deze rol wisten ze uiteindelijk niet waar te maken. Door een rake kopbal van Basile Boli op aangeven van Abédi Pelé wonnen de Fransen met 1-0. Van Basten speelde geen rol van betekenis en voelde zich beperkt door zijn enkelblessure, waardoor hij in de 86e minuut werd gewisseld voor Eranio. Dertien jaar na dato kwam aan het licht dat bijna alle spelers van Marseille voorafgaand aan de finale doping hadden gebruikt. Door bles- sureleed bleef de doeltreffendheid van Van Basten dat seizoen steken op 13 goals in 15 competitieduels.

Einde carrière

Milan zou in de volgende twee seizoenen nog tweemaal het landskampioenschap vieren en bereikte ook nog tweemaal de finale van de Champions League. Voor Van Basten betekende deze periode echter het begin van het einde. Na zijn operatie in december 1992 speelde hij nog slechts twee competitiewedstrijden en de finale van de Champions League. Tegen Olympique Marseille kreeg Van Basten echter opnieuw last van zijn rechterenkel en besloot hij wederom onder het mes te gaan. Op 9 juni 1993 nam dr. Martens hem voor de eerste keer onder handen. Tijdens de operatie verwijderde hij stukjes kraakbeen uit de enkel, waarna Van Basten enkele maanden rust moest houden. Hij kwam echter het hele jaar niet aan spelen toe en liet zich op 14 juni 1994 opnieuw opereren. Tijdens deze vierde operatie aan zijn rechterenkel bracht dr. Martens metalen steundelen aan die ervoor moesten zorgen dat zich nieuw kraakbeen zou vormen. Het experiment met het apparaat van Ilizarov mislukte echter en Van Basten raakte opnieuw in de versukkeling. Op 17 augustus 1995 nam Van Basten uiteindelijk het definitieve besluit om afscheid te nemen van het voetbal. Voorafgaand aan de Trofeo Berlusconi tussen AC Milan en Juventus, maakte hij een laatste ereronde waarbij hij onder toeziend oog van 63.000 fans en de huilende Fabio Capello een staande ovatie kreeg.

Marco van Basten neemt afscheid van AC Milan na een glanzende carrière
foto: onbekend
Nederlands elftal

WK onder 20 jaar 1983

Van Basten maakte zijn internationale debuut op het WK onder 20 jaar in 1983. Samen met onder anderen Vanenburg, Been, Silooy en Godee trof Nederland in gastland Mexico achtereenvolgens Brazilië, de Sovjet-Unie, Nigeria en Argentinië. Van Basten begon als basisspeler aan het toernooi en speelde met Oranje in de openingswedstrijd met 1-1 gelijk tegen Brazilië. Vervolgens won het jeugdelftal van de Sovjet-Unie waarbij Van Basten het winnende doelpunt maakte (3-2). Uiteindelijk trof Nederland in de kwartfinale Argentinië. Van Basten scoorde de openingstreffer maar dit bleek niet genoeg te zijn voor de over- winning (2-1). Het eerste optreden van Nederland op een WK onder 20 jaar eindigde zodoende in de kwartfinale.

EK 1984 en WK 1986

Op 7 september 1983 maakte Van Basten zijn debuut voor het Nederlands elftal in de thuiswedstrijd tegen IJsland. Twee weken later in de vriendschappelijke interland tegen België scoorde hij zijn eerste doelpunt voor Oranje. Ondertussen was Nederland al zo goed als zeker gekwalificeerd voor het EK 1984. Alleen Spanje zou nog roet in het eten kunnen gooien wanneer het in zijn laatste kwalificatiewedstrijd met elf doelpunten verschil van Malta zou winnen. Het onmogelijke gebeurde: Spanje won op 21 december 1983 met 12-1 van Malta, waardoor Nederland deelname aan het EK misliep. Twee jaar later wist Nederland zich ook niet te plaatsen voor het WK voetbal in Mexico.

EK 1988

Van Basten was in 1988 net op tijd fit om deel te nemen aan het EK voetbal in gastland West-Duitsland. De spits had een ongelukkig seizoen bij AC Milan achter de rug, waardoor hij in eerste instantie genoegen moest nemen met een reserverol. Hij kreeg daarom rug- nummer 12 toegewezen. In de openingswedstrijd tegen de Sovjet-Unie kreeg Ajax-spits John Bosman een basisplaats. Hij wist tijdens het duel echter niet te overtuigen en er werd ook nog verloren met 0-1. Bondscoach Rinus Michels besloot in te grijpen en plaatste in de tweede wedstrijd tegen Engeland Van Basten in de spits. Dit bleek een gouden ingreep want Van Basten scoorde drie keer, waardoor Nederland met een 3-1-overwinning het veld af liep.

In de laatste groepswedstrijd won Oranje nipt en met wat geluk van Ierland door een doelpunt van Wim Kieft (1-0). Nederland nam daardoor de tweede plaats in de poule over van de Ieren en bereikte de halve finales, waarin gastland West-Duitsland de tegenstander was. De Duitsers kwamen in de tweede helft op een 1-0-voorsprong door een omstreden strafschop die werd binnengeschoten. Ronald Koeman schoot Nederland, met een makkelijk gegeven strafschop kregen na een overtreding van Jürgen Kohler, op Van Basten naast Duitsland, 1-1.

Nederland ging op zoek naar de overwinning maar vlak voor tijd leek het toch op een verlenging aan te komen. In de 88e minuut gleed Van Basten echter een bal op aangeven van Jan Wouters achter doelman Eike Immel, waardoor Nederland na veertien jaar revanche nam op de wereldkampioen van 1974.

De finale vond plaats op 25 juni waarin Nederland het mocht opnemen tegen de Sovjet-Unie. Voor Nederland was het de eerste kans op een Europese titel. Na een half uur opende Ruud Gullit de score met een rake kopbal, na een voorzet van Van Basten. Tien minuten na rust viel de 2-0, ditmaal door Marco van Basten. Arnold Mühren schoot de bal schuin voor het doel langs naar Van Basten, die de bal in één keer – uit een schier onmogelijke hoek – uit de lucht haalde en doelman Rinat Dasajev bovenlangs passeerde. Beelden van het doelpunt gingen de hele wereld over en het wordt door velen nog steeds gezien als één van de mooiste uit de geschiedenis.

Het legendarische commentaar van Theo Reitsma:
“Van Basten. Goed… OH, WAT EEN GOAL! WAT EEN GOAL! WAT EEN SCHITTEREND DOELPUNT ZEG!
Ja, niet te geloven zoals ie die bal uit de lucht oppakt daar. Niet te geloven.
Wat een weer-ga-loos doelpunt! Tsjonge, jonge, wat een doelpunt zeg.””

De Sovjet-Unie kreeg daarna nog wel een kans op de aansluitingstreffer, maar Ihor Bilanov zag zijn strafschop gekeerd worden door Hans van Breukelen. Nederland werd Europees kampioen en pakte daarmee zijn eerste internationale prijs van betekenis. Marco van Basten werd met vijf doelpunten topscorer van het toernooi en verkozen tot beste speler.

Marco van Basten scoort uit een onmogelijke hoek en maakt Nederland Europees kampioen.
foto: Getty Images
WK 1990

Als regerend Europees kampioen begon Nederland met hoge verwachtingen aan het WK 1990 in gastland Italië. Een week voor het WK werd Leo Beenhakker aangesteld als nieuwe bondscoach. Daarover ontstond echter onenigheid omdat een meerderheid van de spelers de voorkeur had gegeven voor Johan Cruijff als opvolger. Beenhakker kreeg vervolgens de zware taak om een verdeelde spelersgroep weer op de rails te krijgen. In de achtste finale trof Nederland in het San Siro, de thuishaven van Van Basten, Gullit en Rijkaard, groeps- winnaar en titelfavoriet West-Duitsland en verloor de wedstrijd met 2-1. Het bleek niet genoeg en Nederland werd zonder een wedstrijd te winnen in de achtste finales uit- geschakeld. Later verklaarde Beenhakker dat hij vooral op de drie Milanese vedetten (Van Basten, Gullit en Rijkaard) geen vat had kunnen krijgen: “Niemand nam het voortouw. Niemand was de dragende speler waar je je verhaal aan kwijt kon als coach”

EK 1992

Na een succesvolle periode in Milaan, begon Van Basten in de zomer van 1992 aan zijn laatste grote eindtoernooi. Nederland was, samen met het verenigde Duitsland, opnieuw de favoriet voorafgaand aan het EK voetbal in Zweden. Oranje opende het toernooi tegen Schotland, maar wist in haar eerste duel niet echt te overtuigen. Door een doelpunt van Bergkamp in de 75e minuut werd de zege echter veilig gesteld. In de tweede wedstrijd tegen het GOS had Van Basten een negatieve bijrol. Hij was de meest geïrriteerde speler van het veld, wat leidde tot een slag in het gezicht bij tegenstander Akhrik Tsveiba. Dit werd echter gemist door de Deense scheidsrechter, wel werd de spits betrapt op zes andere overtredingen. Ondanks de weerstand van het GOS kwam Van Basten in de 77e minuut tot een doelpunt, maar de zuivere treffer werd door scheidsrechter Mikkelsen onterecht afgekeurd vanwege buitenspel. Het bleef 0-0

De laatste groepswedstrijd was tegen de Duitsers. Vanaf de eerste minuut domineerden de Nederlanders de wedstrijd. Twee doodspelmomenten, beide na grove overtredingen op Marco van Basten, in de 4e en 14e minuut bezorgden Nederland een 2-0-voorsprong. Klinsmann scoorde de aansluitingstreffer en de paniek sloeg zichtbaar toe aan Neder- landse zijde. Na twintig minuten herpakte Oranje zich en via een prachtige aanval waarbij Van Basten als bliksemafleider fungeerde, scoorde Bergkamp zijn tweede toer- nooigoal. Met de 3-1-overwinning plaatste Nederland zich voor de halve finale waarin het tegenover Denemarken kwam te staan.

Nederland begon als grote favoriet aan de wedstrijd, maar lang leek Denemarken voor een sensatie te zorgen, maar in de 86e minuut schoot Rijkaard na een hoekschop van Witschge van dichtbij raak, waardoor de eindstand op 2-2 werd gebracht. De verlenging zorgde niet voor een winnaar waarna strafschoppen de beslissing moesten brengen. Uitgerekend de ster van het 1988 werd de schlemiel van 1992. De inzet van Van Basten werd als enige gekeerd door de Deense doelman Peter Schmeichel. Hierdoor gingen zeer verrassend de Denen naar de finale, waarin het onverwacht van Duitsland won.

De gemiste strafschop betekende het begin van het Nederlandse penaltysyndroom dat Oranje de komende toernooien met zich mee zou dragen (EK 1996, WK 1998 en EK 2000). Het werd het dieptepunt uit Van Bastens interlandcarrière, die na 1988 eigenlijk nog maar enkele keren had weten te excelleren in Oranje. Op 14 oktober 1992 speelde de spits van AC Milan zijn laatste interland tegen Polen.

EK-elftal aller tijden

Dit is een goed stel hoor, zei Theo Reitsma in 1988 toen het Nederlands elftal in Duitsland Europees kampioen was geworden. Dat kan zéker worden gezegd van het beste EK-elftal aller tijden, dat in juni 2016 bekend wed gemaakt door de UEFA.

Maar liefst 3,5 miljoen voetballiefhebbers brachten online hun stem uit en kozen Marco van Basten als beste centrumspits. Van Basten heeft in de aanval prima gezelschap. Op de linkerflank staat Thierry Henry en op rechts wordt San Marco bijgestaan door Cristiano Ronaldo.

De trainer Marco van Basten

Na zijn afscheid als voetballer trok van Basten zich in eerste instantie terug uit het betaalde voetbal. In 2003 ging de voormalig spits aan de slag met enkele trainerscursussen van de KNVB. Daarna trad hij in dienst bij Ajax als trainer van de beloften. Al een jaar later werd hij door de KNVB gevraagd om bondscoach van het Nederlands elftal te worden.

Bondscoach

Van Basten was tot en met het EK voetbal in 2008 in Zwitserland en Oostenrijk bonds- coach van Oranje. Na dat Europese kampioenschap keerde hij terug bij Ajax als trainer van het eerste elftal. Van Basten bleef daar hoofdtrainer tot mei 2009, waarna hij ontslag nam vanwege teleurstellende resultaten van de ploeg.

Heerenveen

Op 13 februari presenteerde sc Heerenveen Marco van Basten als nieuwe hoofdtrainer per 1 juli 2012. Hij tekende een contract tot medio 2014. Van Basten gaf aan dat hij graag in Nederland als trainer aan de slag gaat in verband met zijn in Nederland op school zittende zoon. In Friesland neemt Van Basten in juli 2012 de taken over van Ron Jans, wiens aflopende contract niet wordt verlengd. Van Basten’s eerste seizoen bij Heerenveen is wisselvallig maar de voetbalclub eindigt keurig op de 8ste plaats in de Eredivisie. In zijn tweede en laatste seizoen 2013-2014 zijn de prestaties een stuk beter en besluit het de competitie op een vijfde plaats. Marco geeft aan het einde van het seizoen te kennen zijn aflopende contract niet te willen verlengen.

AZ

In april 2014 wordt bekend dat Marco van Basten in het seizoen 2014-2015 trainer van AZ wordt. Bij AZ volgt de voormalige spits Dick Advocaat op. De Nederlandse voetbalwereld schrikt echter op wanneer Marco van Basten zich slechts een paar maanden na zijn aan- stelling bij AZ, in juli 2014 alweer ziek meldt. De voetbalclub voert eerst privéproblemen aan maar later blijkt dat de voormalig superspits last heeft van hartkloppingen. Daardoor belandt hij in de ziektewet en moeten er verdere onderzoeken worden uitgevoerd. In september 2014 maakt Marco bekend dat een stapje terug zal doen en gaat hij de nieuwe trainer (John van de Brom) verder assisteren.

Assistent Nederlands Elftal

Wanneer in de zomer van 2015 Guus Hiddink opstapt als Bondscoach van het Nederlands Elftal, heeft de nieuwe Bondscoach Danny Blind behoefte aan een nieuwe assistent. De KNVB weet daarop Marco van Basten los te weken bij AZ waardoor de oud-international terugkeert bij Oranje.

13 november 2015: Van Basten als assistent bij het Nederlands elftal naast bondscoach Danny Blind.
foto: Stu Forster/Getty Images
FIFA bobo

Marco van Basten stapte in augustus 2016 op als assistent-bondscoach van het Nederlands elftal. De voormalige profvoetballer werd door de wereldvoetbalbond FIFA gevraagd voor een voetbaltechnische functie. Van Basten voelde zich geëerd door de belangstelling van de FIFA. “De bond staat aan de vooravond van vernieuwing en hervorming van het voetbal en wilde daarbij gebruikmaken van mijn ideeën en opvattingen over zaken als spelregels, regelgeving en programmering.” Eind 2018 besluit Marco van Basten “in onderling overleg” met de FIFA zijn functie neer te leggen en zich te concentreren op zijn familie.

Prijzenkast en erelijst:

* Landskampioen: Nederland (Ajax) – 1982, 1983, 1985
* Landskampioen: Italië (AC Milan) – 1988, 1992 en 1993 (Serie A)
* Bekerwinnaar: KNVB beker 1983, 1986 en 1987
* Supercoppa: 1988, 1992, 1993
* Europacup II: 1987 (Ajax)
* Europacup I: 1989, 1990 (AC Milan)
* Europese Supercup – 1989, 1990
* Wereldbeker clubteams : 1989 en 1990
* Nationale elftal: 58 interlands, 24 doelpunten.
* Nationale elftal: EK goud – 1988
* Nationale elftal: EK brons – 1992

Marco van Basten met de gouden bal samen met Gullit (l) en Rijkaard (r)
foto: onbekend
Individueel:
* Topscorer Eredivisie: 1983/84, 1984/85, 1985/86, 1986/87
* Nederlands voetballer van het jaar: 1985
* Zilveren Schoen: 1983/84
* Gouden Schoen: 1985/86
* Trofeo Bravo: 1987
* Beste speler EK voetbal: 1988
* Topscorer EK voetbal: 1988
* EK team van het toernooi: 1988, 1992
* Onze d’Argent: 1987, 1992
* Onze d’Or: 1988, 1989
* Wereldspeler van het jaar: 1988, 1992
* IFFHS Voetballer van het jaar: 1988, 1989
* Europees voetballer van het jaar: 1988, 1989, 1992
* UEFA Voetballer van het jaar: 1989, 1990, 1992
* Topscorer Europacup I: 1988/89
* Topscorer Serie A: 1989/90, 1991/92
* Wereldvoetballer van het jaar: 1992

Ranglijsten:
* FIFA – 125 beste nog levende spelers
* FIFA – Speler van de eeuw: 6e plaats
* UEFA – Gouden jubileum verkiezing: 4e plaats
* World Soccer – De 100 beste voetballers van de 20e eeuw: 9e plaats
* AFS – Compendium of “Greatest Ever Footballers”: 12e plaats
* France Football – Speler van de eeuw: 8e plaats
* IFFHS – Speler van de eeuw: 12e plaats

Referenties en bronnen:
Wikipedia, Het Voetbal Boek, metronieuws.nl, bestevoetballers.nl