(62) 1985: 29 mei Heizeldrama

Rampen in het (Britse) voetbal

29 mei 1985 had een feestdag moeten worden voor de supporters van Liverpool en Juventus. Meer dan zestigduizend van hen zaten in een volgepakt Heizel stadion in Brussel voor de Europa Cup 1 finale. Maar dankzij een verkeerd toegangskaartenbeleid had Liverpool een vak toegewezen gekregen achter een van de doelen, slechts door een afscheiding van dun kippengaas gescheiden van een ‘neutraal’ vak. De meerderheid van deze ‘neutrale toeschouwers’ bleken Juventus supporters die via de plaatselijke kanalen kaarten hadden gekocht toen de hun toegwezen kaartjes op waren.

In mei 1985 was Liverpool de nummer 1 van Europa, en had het in de voorgaande acht seizoenen vier keer de Europacup gewonnen. Het team bereikte in 1985 opnieuw de finale en stond voor de taak om de titel te verdedigen die ze het jaar daarvoor van Roma had gewonnen. Ook deze keer moesten ze het opnemen tegen een Italiaanse club: Juventus was op dat moment de houder van de Europacup II, en het team bestond grotendeels uit voetballers die hadden meegedaan aan het Wereldkampioenschap voetbal in 1982, dat door Italië was gewonnen. Daarnaast maakte de Franse sterspeler Michel Platini, die in 1983 en 1984 was benoemd tot Europees voetballer van het jaar, deel uit van het team.

Door verschillende oorzaken waren er op die 29ste mei te veel supporters in het stadion dat aan maximaal 50.000 toeschouwers plaats kon bieden. Via de zwarte markt waren er valse kaarten in omloop gekomen. Ook zagen mensen kans het stadion in te komen door simpelweg het hek achter de tribunes omhoog te tillen. Bezoekers hebben later zelfs verklaard dat er bij de reguliere ingangen nauwelijks kaartcontrole was.

Daarbij kwam dat het al de hele dag onrustig was in Brussel. In plaats van de relschoppers op te pakken probeerde de Belgische politie de supporters zo snel en vroeg mogelijk in het stadion te krijgen. Dit alles leidde ertoe dat ruim twee uur voor de aftrap een grote groep hooligans bijeengepakt zat in het stadion.

De miniemen

Alle onderzoekscommissies hebben over het hoofd gezien wat er vóór het duel, tijdens een wedstrijdje tussen 12-jarige Belgische voeltballertjes, plaatsvond. Zonder dat ze het beseften zijn zij wellicht de aanleiding geweest tot het grote drama.

Als opwarmer voor het publiek spelen de jonge Belgische voetbalbeloften, de miniemen, een voorwedstrijd. Tussen de elf en twaalf jaar oud zijn ze, en stuk voor stuk verkeren ze in de waan dat ze de wedstrijd van hun leven gaan spelen. De miniemen die worden opgeroepen voor de voorwedstrijd kunnen hun geluk niet op. Veel van hen kunnen zich geen voorstelling maken van het spelen voor een publiek van duizenden toeschouwers.

Maar terwijl de voetballertjes hun rode en witte pakjes aantrekken, stijgt de spanning in het oude Brusselse stadion naar een hoogtepunt. De rode en witte outfits hitten de gemoederen nog verder op. Het zijn, toevallig of niet, ook de kleuren van de beide voetbalploegen die het vanavond tegen elkaar opnemen in de finale. De Britse en Italiaanse supporters kiezen direct kleur: hun eigen kleur. Wit voor Juventus, rood voor Liverpool. Dat mist zijn effect niet.

Eerste rellen

In de eerste helft neemt de ‘rode’ ploeg de leiding met 3-0. Voormalig jeugdspeler Serge Sadzo: "Er was applaus bij een goede actie en telkens als er gescoord werd, kwamen er grote vlaggen tevoorschijn. Het leek wel alsof de supporters voor de echte finale aan het supporteren waren."

Tijdens de tweede helft weten de witten te scoren. De Juventus-supporters juichen. Britse supporters zijn minder gelukkig en vallen voor de eerste keer die avond de Italiaanse aanhangers aan. Het is dan precies 19.10 uur. Het begin van een dramatische voetbal- avond.

Tussen de Italiaanse- en Britse supporters stonden wel politieagenten, maar die moesten op een bepaald moment het veld ruimen. Engelse supporters klommen de draad over met ijzeren staven in hun hand.”

De eerste rellen breken uit ruim voor aanvang van de wedstrijd.
foto: onbekend

Chaos

Op dat moment wordt er afgefloten. De wedstrijd had eigenlijk nog enkele minuten te gaan. De jonge spelers verlaten vroegtijdig het veld en op het moment dat ze staan te douchen zetten de Liverpool supporters hun laatste, fatale charge in.

Volgens het officiële rapport van de parlementaire onderzoekscommissie voerden de Engelse supporters hun eerste charge uit om tien over zeven. Het doelpunt van de witte ploeg, waarbij ze de nul van het bord haalden, werd op datzelfde tijdstip gemaakt.

Kort daarna bestormden de Engelsen vak Y. Veel Italianen vluchtten voor de aan- stormende groep. Er ontstond een enorme duwpartij in de richting van de rand van het vak. Onder de druk van de menigte begaven de betonnen leuningen het, waardoor mensen naar beneden vielen en onder het puin bedolven werden. Anderen werden vertrapt in de menigte. Supporters renden in blinde paniek het veld op, maar het vechten ging ook daar door. Miljoenen mensen waren via de televisie ‘live’ getuige van het drama.

De Belgische politie was machteloos. Het had veel te weinig mankracht in het stadion en moest lijdzaam toezien hoe het drama zich voltrok. Veel te laat arriveerde versterking in Heizel. Tot die tijd probeerde spelers van beide ploegen de menigte tot rust te manen.

Zinloos

Opmerkelijk genoeg werd besloten dat de wedstrijd ‘gewoon’ zou doorgaan nadat er versterking (leger en politie) in het stadion was gearriveerd. De aanvoerders Phil Neal (Liverpool) en Gaetano Scirea (Juventus) informeerden het publiek dat er gespeeld zou worden. Men wilde de twee supportersgroepen in het stadion houden om te voorkomen dat het geweld naar het centrum van Brussel zou verplaatsen. Bijkomend voordeel was dat het de politie meer tijd gaf het vertrek van de supporters te regelen.

Geen van beide ploegen wilde de finale spelen. Maar men besefte dat de boel weer uit de hand zou kunnen lopen als de rivaliserende supporters Brussel in zouden trekken.

Een van de meest trieste en zinloze wedstrijden ooit gespeeld werd met 1-0 gewonnen door Juventus. Michel Platini benutte in de 56ste minuut een strafschop.

Michel Platini scoort de winnende goal uit een strafschop.
foto: onbekend

Oorzaak

Negenendertig Italianen en Belgen kwamen om het leven en honderden raakten gewond, Miljoenen ontzette tv kijkers over de hele wereld waren getuige van angst en pijn. Jarenlang vlogen de aantijgingen over en weer. Beschuldigende vingers wezen naar supporters, plaatselijke café eigenaren, kaartverkopers, de Belgische politie en de standionofficials. De hoge ouderdom van het stadion is genoemd als een oorzaak, maar het stadion was in 1930 gebouwd en was daarmee zeven jaar jonger dan bijvoorbeeld het Wembley stadion, het was niet uitzonderlijk oud voor die tijd.

Allemaal hebben ze een rol gespeeld, maar lessen werden niet geleerd, zoals Liverpool supporters vier jaar later op Hillsborough ontdekten.

Na de tragedie heeft de UEFA Engelse clubs voor onbepaalde tijd in Europa geweerd. Ironisch genoeg was Everton, de aartsrivaal van Liverpool de eerste Engelse club die de dupe werd van die maatregel. De uitsluiting werd na vijf jaar opgeheven.

Heizeldrama:
29 mei 1985
Heizelstadion
Doden 39
Gewonden 400

29 mei 1985: Zwarte dag in de geschiedenis van het voetbal.
foto: onbekend

Meer voetbalrampen en tragedies.

We beperken ons even tot Europese rampen, die waren er, helaas, al meer dan genoeg. Het is toch al geen vrolijk onderwerp, maar zelfs het voetballeven kent niet alleen hoogte- punten, maar ook de onontkoombare dieptepunten, tragedies en rampen.

2 januari 1971. Ibrox Stadium in Glasgow.

Op 2 januari 1971 vond er in het Schotse Glasgow een wedstrijd plaats tussen de twee aartsrivalen Glasgow Rangers en Celtic. Op Ibrox Stadium had al eerder een ramp plaatsgevonden, in 1902 waren er 25 mensen omgekomen en raakten meer dan 500 gewond toen een tribune instortte tijdens een wedstrijd tussen Schotland en Engeland. In 1971 vond er opnieuw een verschrikkelijk drama plaats. 66 mensen vonden de dood op een dag dat de klassieker zoals altijd werd uitgevochten: op het scherp van de snede. In de 89ste minuut maakte de uitploeg, Celtic de 0-1 en veel Rangers-supporters verlieten tegelijk de tribunes. Trap 13 begaf het door de grote mensenmassa. Veel kinderen vonden de dood toen iedereen werd samengedrukt. De wedstrijd werd doorgespeeld en Rangers maakte gelijk in de toegevoegde tijd. Een wrange afloop van een tragische dag.

Na afloop wordt de schade in het Ibrox Stadium opgenomen.
foto: Alamy

Rapporten over de ramp spreken echter tegen dat de supporters terugkeerden naar de tribune, en het doelpunt zou dus niet de oorzaak zijn. Rapporten spreken over een val van een kind, gedragen op de schouders van zijn vader, die een kettingreactie veroorzaakte. Vele mensen vielen, en wanneer de trapleuning het begaf werden mensen verpletterd. De meeste mensen kwamen om door verstikking.

20 oktober 1982. Lenin Stadion in Moskou. Spartak Moskou – Haarlem.

Op 18 April 1989, drie dagen na de stadionramp in het Hillsborough-stadion in Sheffield, publiceerde een Russische avondkrant onder de titel "Tragedies waarover we ons niet langer verbazen", een lijst van recente drama’s bij voetbalwedstrijden in de Sovjet-Unie die veelal verzwegen waren: in Kiev, in Sokolniki (Moskou), in Kranojarsk en in Loezjniki (Moskou).

De grootste voetbaltragedie uit dit rijtje zou zich op 20 oktober 1982 bij de wedstrijd Spartak Moskou – HFC Haarlem hebben afgespeeld. Een wedstrijd voor de UEFA-cup, gespeeld onder ijselijke omstandigheden, achter het ijzeren gordijn. Een paar maanden later publiceerde de sportkrant Sovjetski Sport een opzienbarend artikel: bij de wedstrijd van Spartak tegen Haarlem zouden, op basis van eigen onderzoek en van schattingen van ooggetuigen niet 66, maar 340 mensen zijn omgekomen. Die bevindingen werden door de westerse pers overgenomen. Van de Frankfurter Algemeine tot The New York Times, over de hele wereld werd er bericht over één van die duistere Sovjetrampen waardoor het regime aan het wankelen was gebracht.

Maar daar bleef het bij. Nooit kwam er in de westerse pers een nabestaande aan het woord, nooit werd de precieze oorzaak van de ramp verder onderzocht. Het artikel in Sovjetski Sport was aanleiding om de geschiedenisboeken te herzien: de grootste voetbalramp uit de geschiedenis vond nu plaats op 20 oktober 1982; er vielen 340 slachtoffers, maar de gang van zaken bleef altijd met twijfel omgeven.

De koninklijke HFC Haarlem kwam in 1982 uit in de UEFA Cup. Na in de eerste ronde AA Gent te hebben verslagen, moest de kleine club in de tweede ronde aantreden tegen een echte grootheid: Spartak Moskou en daarmee was de Nederlandse ploeg ongewild onder- deel van een van de grootste rampen uit het moderne voetbal. Het Loezjniki stadion – toen het Lenin Stadion – was de thuishaven van Spartak Moskou.

Op 20 oktober 1982 troffen de twee ploegen elkaar. Er waren die avond niet veel tickets verkocht en daardoor was alleen de oost tribune voor publiek toegankelijk. Spartak stond met nog een paar minuten te spelen met 1-0 voor en de toeschouwers begonnen het stadion te verlaten. De 2-0 viel in de laatste minuten en de speler die de goal maakt zei later dat hij liever had gehad dat het doelpunt niet was gevallen. De fans die al naar buiten waren gegaan, wilden namelijk terug. De bewakers van het stadion lieten dit echter niet toe. Het resultaat was een immense drukte en mensen werden massaal vertrapt.

1982: Spartak Moskou-HFC Haarlem. Piet Keur in een luchtduel met een Spartak speler.
foto: onbekend

Dit was de "officiële" versie van de ramp. Of was er toch meer aan de hand in de voormalige Sovjet-Unie ?

Binnen het repressieve Sovjet-systeem zochten de Spartaksupporters hun vertier. Ze waren ongecontroleerd, droegen zomaar roodwitte sjaals, zongen luid, applaudisseerden hartstochtelijk bij een goede passeerbeweging, en gingen soms over de schreef. Ze deden wat supporters over de hele wereld geacht worden te doen, behalve in de Sovjet-Unie. Daar joegen ze met hun gedrag de machthebbers schrik aan. Een nieuwe generatie legde een passie aan de dag die te veel aan vrijheid deed denken. Ze hadden het lef zich ongehoorzaam te gedragen. Dat was de militie niet gewend en het leek verdacht veel op verzet, het ondermijnde hun gezag.

Vreemd blijft dat de drie uitgangen die van de gang naar de trappen leiden, was er maar eentje open, de andere waren allemaal dicht. Zestienduizend mensen moesten allemaal door één uitgang en getuigen zeggen dat de militie ze hierheen joeg. Naar die plek. Ze mochten nergens anders heen.

In 1990 verschijnt in een Moskouse krant een nieuw artikel over de ramp. Daarin wordt de ramp vanuit het oogpunt van de militie beschreven: "Tegen het einde van de wedstrijd zeiden agenten via de walkie talkie tegen elkaar: ‘We worden weer bekogeld. Nu gaan we ze pakken!’ ". Ze besloten de toeschouwers langs één trap en een nauwe doorgang weg te laten gaan en zo alle fanaten te vangen. Die waren makkelijk te herkennen aan hun roodwitte accessoires.

Waarschijnlijk vanwege die onrust wilde de politie een hele smalle uitgang maar toestaan, om te proberen om er nog wat belhamels er uit te pakken misschien. En omdat die uitgang zo nauw was, ontstond er een enorme oploop in de ruimte boven aan de trap. En de druk werd op een gegeven moment zo groot, vertelde een Nederlandse supporter die erbij had gestaan, dat die hele muur van politieagenten, samen met de supporters naar beneden is gedonderd.

De schrijvers van het artikel zijn helder in hun beschuldigingen naar de militie toe. Volgens de schrijvers is het echter niet zo dat de militie met opzet wilde doden. De kop boven hun artikel luidt dan ook: "Niemand wilde doden", maar door het bewuste optreden van de militie vielen er tóch doden.

De avond na de ramp in het Loezjniki verscheen een piepklein berichtje in de avondkrant van Moskou, waarin melding werd gemaakt van het niet nakomen van de orderegels voor het naar buiten gaan. Het had tot een ongeluk geleid waarbij slachtoffers waren gevallen. Een onderzoek werd ingesteld.

De spelers van Haarlem lopen teleurgesteld het besneeuwde veld af, gevolgd door de pers. Midden Luc Nijholt en achter hem, trainer Hans van Doorneveld.
foto: onbekend

De Haarlem spelers merkten niets van het drama en kwamen er pas jaren later achter. Haarlem verloor twee weken later de terugwedstrijd thuis met 1-3. Spartak Moskou ging door naar de volgende ronde.

1 mei 1985. The Bradford Fire

Een vergeten ramp lijkt het, tussen de andere tragedies zoals het Heizel-drama van enkele weken later, of Hillsborough.

Zaterdag 11 mei 1985, staat op Valley Parade de wedstrijd Bradford City – Lincoln City op het programma. 11.076 toeschouwers zijn aanwezig. 56 van hen zouden nooit meer thuiskomen.

Bradford City was net gepromoveerd naar de tweede divisie(nu Championship) en de trofee werd voor de aftrap gepresenteerd aan de fans. Wat volgde was een redelijk saaie wedstrijd en een doelpunt leek onwaarschijnlijk. Net terwijl de fans zich aan het klaar aan het maken waren voor de rust brak de hel los.

Het vuur begon waarschijnlijk nadat een toeschouwer een sigaret onder de houten tribune gooide. Daar lag flink wat rotzooi die in de afgelopen twintig jaar nauwelijks was opge- ruimd. Programmablaadjes, oude tickets en nog veel meer troep vatte vlam en er was geen houden meer aan. Het was vijf minuten voor de rust toen er rook zichtbaar werd onder de bijna tachtigjarige tribune. Een paar minuten later stond de tribune echt in de brand. Het vuur verspreidde zich over de tribune terwijl de supporters op alle mogelijke manieren probeerden te ontsnappen. De wedstrijd werd uiteraard stilgelegd en de toeschouwers stroomden over het veld. Binnen twee minuten stond de gehele eretribune in lichterlaaie.

Een enorme rookontwikkeling in het oude stadion van Bradford City.
foto: Press Assocation

Veel mensen vonden de dood door de rookontwikkeling, in een paar kleine uitgangen aan de achterkant van de tribune. Uiteindelijk kostte de brand het leven van 56 mensen, 265 waren gewond. Dankzij het heldhaftige daden van de politieagenten en toeschouwers werden er nog veel mensenlevens gered.

Het onderzoek dat op de ramp volgde leverde fikse kritiek op de houten tribunes op de velden. Er mochten geen nieuwe houten tribunes worden gebouwd. Een ramp die velen schokte, maar zeker niet de laatste in zijn soort.

Opvallend veel Nederlanders speelden ooit voor Bradford City: Robert Molenaar, Guus Uhlenbeek, Michael Evans, Laurens Ten Heuvel, Erik Regtop, Bobby Petta, Danny Sepp, Marco Sas en Ettienne Verveer gingen ooit door het leven als Bantams.

15 april 1989 Hillsborough

Het is een schitterende zonnige lentedag. Het is 15 april 1989. Duizenden Liverpool-, en Nottingham Forest fans worden opgetogen wakker, want vandaag zullen deze teams tegen elkaar aantreden in de halve finale van de FA cup. Vol goede moed vertrekken de fans naar Sheffield, richting het Hillsborough stadion van Sheffield Wednesday waar de wedstrijd gehouden zal worden. Voor de Nottingham Forest fans is dit bijna een thuiswedstrijd, de Liverpoolfans moeten wat langer reizen om in Sheffield te komen. De wedstrijd zal om drie uur beginnen en vanaf half 2 arriveren de fans bij het stadion. De sfeer is uitgelaten. Supporters zitten heerlijk in het zonnetje te genieten van een pint en iedereen verheugd zich op de wedstrijd die komen gaat.

Het aantal mensen in het stadion is ondertussen flink gegroeid. Er is geen mogelijkheid meer om normaal in de rij te staan. Er ontstaat de situatie dat 10.000 fans door 7 turnstiles moeten terwijl er normaal gesproken ongeveer 1000 mensen per turnstile gaan. De supporters komen oncomfortabel knel te zitten, en men krijgt moeilijkheden met ademhalen. Uiteindelijk ziet ook de politie in dat de situatie uit de hand gaat lopen en na dringende oproepen wordt ‘exit gate C’ geopend om de druk te verminderen.

Gate C wordt geopend, en de mensen die achter in staan worden gesommeerd snel naar binnen te gaan en naar de vakken te lopen waar volgens de politie nog ‘genoeg plaats’ is. Naar tickets wordt niet gekeken. Ongeveer 2.000 supporters stromen naar binnen. De supporters zijn opgelucht dat ze uit het gedrang zijn en lopen nietsvermoedend het stadion in. Exit gate C is recht tegenover de tunnel naar de vakken 3 en 4. De supporters zijn onbekend met het stadion en er worden geen aanwijzingen gegeven door politie of steward. Men loopt dus logischerwijs rechtdoor de tunnel in naar de toch al overvolle vakken 3 en 4.

De grote binnenkomende groep veroorzaakt een verschrikkelijke druk op de mensen die aan de voorkant in de vakken 3 en 4 staan. De mensen die achter aansluiten hebben geen idee wat zich vooraan afspeelt. De druk wordt nu immens, mensen krijgen moeilijkheden met ademen vanwege de grote druk op hun borst. Er breekt paniek uit: er is geen mogelijk- heid om te bewegen, ademhalen wordt steeds moeilijker, en men moet hulpeloos toezien hoe familieleden, vrienden of anderen het bewustzijn verloren.

Mensen proberen uit het vak te klimmen, over hoge hekken met prikkeldraad. Anderen worden overheveld naar het bovenliggende tribune. In plaats van dat de politie de ernst van de situatie in ziet, zijn ze druk bezig met het voorkomen dat de fans het vak uit kunnen. Supporters die het gelukt was op een hek te klimmen worden er gewoonweg afgehaald, en gedwongen weer in de menigte terug te keren. Mensen schreeuwen en smeken om de hekken naar het veld te openen, maar worden gewoonweg genegeerd.

Supporters die een veilige uitweg proberen te zoeken.
foto: onbekend

De wedstrijd is ondertussen gewoon begonnen. Om 15.05 lukt het twee mensen om het veld op te komen en de aandacht van Liverpool keeper Bruce Grobbelaar, en vervolgens de scheidsrechter te trekken. Om 15.06 word de wedstrijd stil gelegd. De hekken naar het veld bezwijken onder de druk, en storten in. Binnen enkele seconden is het een totale chaos in de vakken en op het veld.

Gewonden, bewustelozen en vele doden bevinden zich overal. Terwijl de Liverpoolfans op het veld proberen zoveel mogelijk levens te redden, door onder andere de reclame borden langs het veld te gebruiken als brancard, stelt de politie zich op bij de middenlijn met honden om de hooligans op het veld niet verder te laten komen, en ze de mogelijkheid te geven de Nottingham Forest fans aan de andere kant aan te vallen.

Uiteindelijk wordt de brandweer erbij gehaald die met zuurstof vele levens zou kunnen redden. Maar deze wordt buiten het stadion weggestuurd omdat, zo werd ze verteld, de ‘hooligans in het stadion nog steeds aan het vechten zijn’. Uiteindelijk zijn er ook maar twee ambulances op het veld geweest terwijl er tientallen buiten stonden. 96 mensen in de leeftijd van 10 tot 69 overleefden de ramp niet. 95 mensen overleden ter plekke of kort na de ramp.

Het meest ziekmakende aan de grootste ramp in de Britse voetbalgechiedenis was dat er zoveel huiveringwekkende echo’s van voorgaande tragedies in weerklonken. Net als de rampen op Ibrox Park en in het Heizel stadion speelde dit drama zich in een paar minuten af en was de ravage het resultaat van een plotseling ontstane mensenmassa.

Wat 15 april 1989 erger maakte, afgezien van het ongekende verlies van zesennegentig mensenlevens, waren de angstaanjagende beelden van supporters, -mannen, vrouwen, kinderen en zelfs hele gezinnen- die in de chaos voor hun leven vochten.

Rapportages van een ramp bevatten normaal gesproken scenes van de nasleep van de tragedie, wanneer het terrein is opgeruimd en de doden zijn geborgen. Maar nu de media in verband met de halve finale FA Cup tussen Liverpool en Nottingham Forest al aanwezig waren, zwenkten de camera’s snel naar de Leppings Lane tribune. Het centrale vak stroomde vol met Liverpool fans die per ongeluk in te groten getale in een veel te kleine ruimte waren samengebracht, terwijl de vakken eromheen relatief leeg waren.

Het beeld van hulpeloze supporters riep een verdriet wakker dat veel verder ging dan de wereld van het voetbal. De volgende dagen waren bijzonder emotioneel: de Kop in Liverpool was een zee van bloemen, en spelers bezochten begrafenissen van de supporters.

Het ongeluk leidde tot het Taylor rapport, dat staanplaatsen in stadions verbood en voorzag in een grondige revisie van maatregelen voor publieksbeheersing bij alle Britse evenementen. De tragedie is dat eerst zesennegentig onschuldige mensen het leven moesten verliezen voordat iemand erkende dat er een probleem was.

Voetbaltragedies

Voetbal trekt meer toeschouwers dan welke andere sport ter wereld dan ook. De keerzijde hiervan is dat, als de dingen fout lopen, ze ook goed fout lopen. Recente verbeteringen op het gebied van veiligheid rondom de stadions lijken de grootste problemen te hebben opgelost, maar het duurde schandalig lang voordat de autoriteiten actie ondernamen. In 1946 stortte een muur onder het gewicht van toeschouwers die de kwartfinale van de FA Cup tussen Bolton Wanderers en Stoke City wilde bekijken. Drieëndertig mensen werden doodgedrukt. Na deze ramp bleven catastrofen wonderwel uit todat in 1971 zesenzestig mensen onkwamen op Ibrox Park.

Ook Nederland heeft zijn lessen geleerd uit deze tragedies en de stadions veiliger gemaakt. Maar overal in de wereld kan de combinatie van een onveilig stadion, slecht politie- toezicht, hooligans en paniek tot een tragedie leiden. Het is onvermijdelijk dat deze pagina op een dag weer bijgewerkt moet worden.

Engelse tragedies

In het verleden, zo argumenteert de Ierse Engeland-kenner Conor Cruise O”Brien, konden de Britten hun agressie kwijt in koloniale dienst en in oorlogen die in het buitenland werden gevoerd.

Vandaag dient vooral het voetbalstadion als slagveld. In de jaren dertig had George Orwell nog de "zachtheid" van het Engelse voetbalpubliek beschreven – later zou dat een satire blijken te zijn:

– In 1985 stierven in het Brusselse Heysel-stadion 39 mensen, toen Britse fans Italianen aanvielen en paniek zaaiden. 
– in hetzelfde jaar eiste een brand op een tribune in Bradford 56 doden, het gevolg van een verouderd stadion. 
– in 1989 stikten in het Hillsborough-stadion in Sheffield 95 mensen, omdat de politie niet in staat was de opdringende massa in toom te houden.  De columnist Peter Jenkins noemt de stadion-drama”s van Bradford en Sheffield samen met de metrobrand van London King’s Cross (1987; 31 doden), het treinongeluk bij Chapham (1988; 35 doden) en de gevangenisopstand in Manchester (2 doden) als rampen die symptomatisch zijn voor een Derde-Wereldland.

Bronnen en referenties
wijzijnvoetbal.nl, npogescheidenis.nl, NRC Handelsblad, digibron.nl, rtlnieuws.nl, alletoptienlijstjes.nl, liverpoolfc.nl.