(42) 1974: 3 juli WK: halve finale Nederland – Brazilie 2-0

Oranjemachine draait op volle toeren

3 juli 1974: De ‘totale voetbalmachine’ van bondscoach Rinus Michels speelt Brazilië zo van de mat in het Westfalenstadion van Dortmund dat de Zuid-Amerikanen er ten einde raad een ongelooflijke schoppartij van maken. Wat ze ook proberen, Oranje blijft domineren. Johan Cruijff en Johan Neeskens schieten Nederland voor het eerst naar de WK-finale. Gelet op de vele overtredingen was het een wonder dat Brazilië nog met tien man eindigde. Alleen Luiz Pereira kreeg rood voor een afschuwelijke tackle op Neeskens.

WK van 1974 in West-Duitsland

Het WK van 1974 werd georganiseerd in West-Duitsland, in 9 verschillende steden en was men erin geslaagd om ook in het westelijke gedeelte van Berlijn een stadion te gebruiken. Dit was het Olympiastadion, zoals ook het stadion in München genoemd werd. Men slaagde erin om een aantal fantastische locaties neer te zetten. Zo werd er een geweldig WK voetbal in 1974 gespeeld en was West-Duitsland een gastheer die de zaken op een uitstekende manier op orde had.

Nieuwe opzet WK 1974

Tijdens het WK van 1974 werd er voor het eerst gebruik gemaakt van een nieuwe opzet. Er werd niet langer gespeeld via de traditionele groepsronde en vervolgens de knock-out fase, maar met behulp van een tweede groepsronde. Het nadeel hiervan zou kunnen zijn dat men afwachtend zou gaan spelen, maar dat bleek totaal niet het geval. Aangezien de teams op een aantrekkelijke manier besloten te spelen, besloot men de WK’s in 1978 en 1982 ook op deze manier op te zetten. Er werd gebruik gemaakt van een tweede groepsronde om ervoor te zorgen dat de beste teams van deze editie optimaal naar voren zouden komen.

Deelnemers WK 1974

De deelnemers van het WK in 1974 kwam deels uit Europa, maar daarnaast ook uit een aantal andere onderdelen van de wereld. Zo waren het bijvoorbeeld Australië en Chili, die er samen met een aantal Zuid-Amerikaanse landen voor wisten te zorgen dat ze zich kwalificeerden. Ook wisten Zaïre en Haïti hierin te slagen en ontstond er op die manier een exotische mix van landen die aan het WK deel konden gaan nemen. Het WK in 1974 werd hiermee eigenlijk voor het eerst een echt wereldwijd toernooi, waarbij de verschillen tussen landen erg groot waren.

Lage verwachtingen

Vooraf zijn de verwachtingen voor het Nederlandse elftal niet erg hoog. De Europese clubsuccessen van Feyenoord en Ajax liggen dan wel vers in het geheugen, maar het nationale team heeft nog weinig gepresteerd. Het is in 1974 al 36 jaar geleden dat Nederland voor het laatst op een WK actief was.

Tijdens de voorbereiding zijn er allerlei incidenten. Zo is er ruzie over de wedstrijd- premies. De internationals onder leiding van Cruijff willen alleen voor Oranje uitkomen als daar een redelijke vergoeding tegenover staat. Ook is er de ‘kwestie Van Beveren’. De PSV’er Van Beveren is in zijn tijd de beste keeper van Nederland, maar krijgt nooit de kans om dat op het hoogste niveau waar te maken. Van Beveren heeft een moeizame relatie met de Ajacieden in de selectie. Ruzie over de reclame-inkomsten zet de onderlinge verhoudingen op scherp. Bondscoach Michels kiest de kant van vedette Cruijff, waardoor Jan van Beveren het WK aan zijn neus voorbij ziet gaan.

Bovendien werd bondscoach Frantisek Fadrhonc niet in staat geacht bondscoach te zijn. Hij kreeg Rinus Michels boven zich. De Sfinx was echter ook coach van Barcelona en reisde tijdens het toernooi op en neer omdat hij met zijn club nog wedstrijden moest spelen.

Bijna uitgeschakeld

Het heeft weinig gescheeld of Oranje was in Duitsland niet eens van de partij geweest. In de kwalificatiegroep maken Nederland en België de dienst uit. De onderlinge duels moeten de doorslag geven, waarbij Nederland het beste doelsaldo heeft. Na de 0-0 op de Bosuil in Deurne komt het op de laatste groepswedstrijd aan. De wedstrijd wordt op 18 november 1973 in het Olympisch Stadion gespeeld op een autoloze zondag en heeft het Nederlands elftal de kwalifcatie voor het WK in 1974 aan een arbitrale miskleun te danken.

In het Olympisch Stadion is het Nederlands elftal nog een half minuutje verwijderd van de eerste WK-kwalificatie sinds 1938. In de wedstrijd tegen België is het nog altijd 0-0, een stand die voor Oranje toereikend is en voor de Belgen de uitschakeling betekent. Pol van Himst mag van de Sovjet-arbiter Pavel Khazakov de laatste vrije trap nemen.

De bal zeilt met een fraaie krul het strafschopgebied binnen, de Nederlandse verdedigers gokken op de buitenspelval. Men voelt tv-commentator Herman Kuiphof zijn hart vast houden. Ongerust glijdt Herman van woord naar woord:

"Het kan haast niet, maar het is vaker vertoond."

"Die is goed, die vrije trap . . . Hij is er in !? . . ."

"Maar hij keurt ‘m af."

"Wegens buitenspel."

"En dat lijkt mij ook zeer duidelijk."

"Een goal van Verheyen."

"De scheidsrechter zal zich even vergissen zeg, kost je toch mooi München."

1973: De Nederlandse verdediging stapt naar voren en appelleert voor buitenspel
foto: onbekend

Veel later zal de BRT met behulp van een nieuwe techniek een videovergroting van het cruciale moment maken. Dan blijkt het volgende:

Ter hoogte van de vijf meterlijn ziet Pavel Khazakov een kluwen Belgen en Nederlanders op de vrije trap van Pol van Himst wachten. Johnny Rep, Johan Neeskens, Arie Haan, Ruud Krol, Barry Hulshoff, Aad Mansveld en Gerrie Mühren willen namens Oranje het laatste Belgische gevaar voorkomen. Nico Dewalque, Jean Thissen, Léon Semmeling, Raoul Lambert, Maurice Martens en Jan Verheyen azen op een ontsnapping in extremis.

Het moment waarop Van Himst de bal met de buitenkant van zijn rechtervoet laat vertrekken, geeft Hulshoff het sein voor de buitenspelval. Mansveld en Mühren reageren niet op tijd. Verheyen staat plotseling vrij voor doelman Piet Schrijvers. De Belg plaatst de bal behendig in het doel, Khazakov annuleert een fractie later een zuivere goal.

Verheyen, jaren later: "Het was wel goed zo. Anders had de wereld in Duitsland in 1974 nooit van het Nederlands elftal kunnen genieten." Nog een mooi detail: op de terugweg naar Brussel drinken de Belgen champagne in huize Verheyen. Achteraf was het wellicht gunstiger geweest als Oranje thuis was gebleven. Dan zou Cruijff in 1978 vermoedelijk wél naar Argentinië zijn afgereisd om een gooi naar de wereldtitel te doen. De kans op succes was bij die gelegenheid groter, zoals Rensenbrink in de slotfase van de finale tegen Argentinië met zijn bal tegen de paal nogmaals aantoonde.

Wedstrijdgegevens:
18 november 1973
WK-kwalificatie: Nederland – België 0-0
Olympisch Stadion, Amsterdam.

Nederland:
Piet Schrijvers, Wim Suurbier, Barry Hulshoff, Aad Mansveld, Ruud Krol, Arie Haan, Johan Neeskens, Gerrie Mühren, Johnny Rep, Johan Cruijff, Rob Rensenbrink.

Eerste groepsfase

Voor de derde keer neemt ons land deel aan een WK-eindronde. De eerdere optredens in 1934 en 1938 waren op een teleurstelling uitgelopen. Nederland start in Hannover tegen Uruguay. Het begin is veelbelovend. Na ruim een kwartier brengt Johnny Rep met een kopbal Oranje op voorsprong. Na de openingstreffer probeert Nederland door te drukken, maar de kansen worden niet benut. Pas na een rode kaart van Montero neemt Nederland afstand. Vier minuten voor tijd is het opnieuw Johnny Rep die de keeper van Uruguay het nakijken geeft: 2-0.

De eerste WK-zege is een feit. Belangrijker nog is de eerste kennismaking van de wereld met het totaalvoetbal. Zo gaan de verdedigers Suurbier en Krol tegen Uruguay ook in de aanval.

In de tweede groepswedstrijd tegen Zweden blijft Oranje op 0-0 steken. De wedstrijd is minder saai dan de uitslag doet vermoeden. Vooral voor rust zijn er veel mogelijkheden. In de tweede helft voert Nederland de druk op, maar het overwicht levert niets op. De Zweden vieren de puntendeling als een overwinning. Met drie punten uit twee wedstrijden is de uitgangspositie voor de laatste groepswedstrijd goed. Een nieuw fenomeen steekt de kop op: de oranjegekte. Supporters dossen zich uit met petjes en vlaggen en de handel in oranje attributen viert hoogtij. Het volk staat massaal achter het Nederlands elftal.

Tegen Bulgarije stelt Nederland plaatsing voor de tweede ronde snel veilig. Al na vijf minuten benut Johan Neeskens een penalty, nadat Cruijff is gevloerd. Ook de 2-0 vlak voor rust komt door een penalty van Neeskens, nadat de aanvoerder onderuit is gehaald. In de tweede helft maakt Johnny Rep er 3-0 van. Na een door de scheidsrechter verkeerd beoordeeld buitenspelgeval schiet Krol de bal in eigen doel. Het is de eerste tegentreffer voor Oranje in het toernooi. Vlak voor tijd zet invaller Theo de Jong de eindstand op 4-1. Met veel machtsvertoon kroont Nederland zich tot groepswinnaar. Uitblinker Johan Cruijff is bij alle Nederlandse treffers betrokken.

Oranje geeft voetbal-les.

In de tweede ronde geeft Oranje de gevreesde Argentijnen voetbal-les. In de eerste helft laten Johan Cruijff en Ruud Krol meteen zien dat Nederland de beste is: 2-0. Na rust proberen de Argentijnen er nog wat van te maken, maar Nederland blijft eenvoudig overeind. Als de Argentijnen door een blessuregeval met tien man komen te staan, bouwen Johnny Rep en Johan Cruijff de score verder uit. De afgetekende 4-0 overwinning dwingt bij vriend en vijand respect af.

Krol en Van Hanegem vegen de vloer aan met Argentinië: 4-0
foto: onbekend

Ook het stugge Oost-Duitsland is onder de indruk geraakt van de soepel lopende Oranje Machine. Het wordt een eenzijdige wedstrijd. De Oost-Duitsers vechten wel voor hun laatst kans, maar de echte wil om te winnen ontbreekt. Zelfs na de vroege openingstreffer van Johan Neeskens blijft Oost-Duitsland op de verdediging leunen. Tegen zo’n behoudende tegenstander zit een voetbalshow zoals tegen Bulgarije en Argentinië er niet in. Op aangeven van Rep beslist Rob Rensenbrink in de tweede helft de wedstrijd. Nederland speelt de rest van de tijd rustig uit en is nu op weg de laatste groepswedstrijd tegen Brazilië.

Uitslagen:

Nederland – Uruguay 2-0 (Rep 2x)
Nederland – Zweden 0-0
Nederland – Bulgarije 4-1 (Neeskens 2x, Rep, De Jong)
Nederland – Argentinië 4-0 (Cruijff 2x, Krol, Rep)
Nederland – DDR 2-0 (Neeskens, Rensenbrink)

De tegenstander: Brazilië

Brazilië had afscheid genomen van een gouden generatie. De laatste vier gespeelde WK’s leverden drie keer de Goddelijke kanaries als winnaar op. Van het team dat in 1970 op indrukwekkende wijze Italië in de finale met 4-1 versloeg, waren nog slechts twee spelers overgebleven in de opstelling voor het duel met Nederland: Jairzinho en Rivelino.

Van het geadoreerde Jogo Bonito was weinig meer over. Bondscoach Mario Zagalo schafte die speelstijl af met de mislukking van 1966 nog in het hoofd. Op het WK in Engeland kwamen de Brazilianen te kort tegen de meedogenloze Europeanen. Omdat dit toernooi wederom op het oude continent plaatsvond, nam de oefenmeester enkele killers in zijn team op. Luiz Pereira, Marinho Peres en Zé Maria waren keiharde spelers die de tackle niet bepaald schuwden.

De eeuwige favoriet voor de eindzege begon het WK in Duitsland uiterst matig. Na twee doelpuntloze gelijke spelen tegen Joegoslavië en Schotland werd de afsluitende poule- wedstrijd tegen Zaïre met 3-0 gewonnen. Ter illustratie: Joegoslavië gaf de naïeve Afrikanen met 9-0 klop. Met hetzelfde puntenaantal beëindigden Brazilië, Joegoslavië en Schotland de poulefase De Schotten incasseerden een doelpunt, dus kon Brazilië naar de tweede ronde. Voor Nederland volstond een gelijkspel tegen Brazilië voor een finaleplaats.

3 juli 1974: Nederland – Brazilië

Het wordt een legendarisch harde wedstrijd en een totale vernedering voor de Brazilianen onder meer verzorgd door helden als Cruijf, Neeskens en Van Hanegem. En Oranje plaatst zich voor de finale.

Veel landgenoten reisden –bevangen door het snel opgekomen Oranjevirus– voor de wedstrijd naar het aantrekkelijk dicht bij de Nederlandse grens gelegen Dortmund. Het stadion kleurde oranje. Het Nederlands elftal had het gevoel een thuiswedstrijd te spelen. Ondanks die twaalfde man wist Nederland in de eerste helft geen doelpunt te maken. Brazilië ook niet, maar dat team toonde wel nog eens aan dat Oranje-keeper Jan Jongbloed niet altijd even zelfverzekerd opereerde.

Brazilië dacht het antwoord op het Nederlandse totaalvoetbal te hebben door de tegenstander te provoceren. Maar spelers als Johan Neeskens, Wim Jansen en Wim van Hanegem bleken niet onder de indruk van de vliegende tackles, het op de voeten staan of spuwende opponenten. Zonder problemen werden de plaagstoten geïncasseerd en net zo makkelijk uitgedeeld. Met Suurbier, Krol, Neeskens en Van Hanegem voorop betaalt Nederland de Zuid-Amerikanen met gelijke munt terug. De Duitse scheidsrechter Tschenscher moet op zijn tenen lopen om de wedstrijd in de hand te houden. 

Brazilië opent het gevecht met drie overtredingen op rij. Maar binnen het kwartier staat Nederland met 4-3 voor, waarbij Krol vol de achillespezen van de Braziliaan Luis Pereira teistert. Vanaf de 29ste minuut is het hek van de dam als Wim Suurbier opnieuw Pereira raakt. De tackle op z’n standbeen beantwoordt de Braziliaanse verdediger met natrappen. Beiden komen er met geel vanaf. In de minuten die volgen, deelt Johnny Rep een elleboogstoot uit aan Rivelino en wordt Neeskens knock-out geslagen door Mario Marinho, zonder dat scheidsrechter Kurt Tschenscher iets in de gaten heeft. Krol bestraft hij alleen met een vrije trap na doorhalen op Zé Maria. Wel geeft de lankmoedig leidende arbiter geel aan Mario Marinho en Zé Maria, die de doorgebroken Cruijff met beide armen bij de benen grijpt en naar de grond werkt. Tv-commentator Herman Kuiphof heeft het in die fase over ‘krijgshandelingen’.

In de eerste helft was het voor Nederland een probleem dat de aanvallers van Brazilië vroeg stoorden. Het centrale verdedigingsduo – Arie Haan en Wim Rijsbergen – kon geen moment opbouwen zoals het eerder in het toernooi wel deed. Haan zocht in het eerste bedrijf vaak de aansluiting met het middenveld en Rijsbergen moest daardoor de opbouw verzorgen. Niet zijn sterkste kant. In de eerste helft zijn er kansen over een weer, maar bij rust is het nog steeds 0-0.

Na rust eiste coach Michels meer voorzichtigheid van Haan en deed Oranje de wereld versteld staan met prachtig voetbal. De 1-0 kwam na vijf minuten in de tweede helft tot stand door een prachtige een-twee van de Johannen. Een pass van Neeskens naar Cruijff en terug naar Neeskens, die de bal over de Braziliaanse doelman heenwipte. De Brazilianen waren geslagen. In de 65ste minuut snelde linksback Ruud Krol naar voren en zag zijn uitstekende voorzet voortreffelijk naar binnen gevlogen worden door Cruijff.

Neeskens scoort het eerste doelpunt, verder Pereira (r) en Marinho, links keeper Leao.
foto: fotocollectie Anefo

De voorbereiding van Cruijffs doelpunt tegen Brazilië was essentieel. Hier draaide de Oranjemachine op z’n hoogste toeren. Rensenbrink, de linksbuiten, was beland op de linksback-positie. Hij gaf een pass op Krol, de eigenlijke linksback, die nu linksbuiten stond. Krol was een rechts-benige speler die bij Ajax jarenlang op zijn linkervoet had geoefend. Dag in dag uit trainde hij die linker. Wij waren vergeten dat links zijn ‘chocolade-been’ was. 

Op het moment dat het er het meeste toe deed, in die beslissende wedstrijd tegen Brazilië toen de finale op het spel stond, gaf hij de volmaakte voorzet met links. Het oog van de meester deed de rest. Hij beoordeelde de bal, gooide het hele lichaam naar voren met als meest vooruitgeschoven onderdeel de rechtervoet en tikte hem erin.

65e minuut: na een voorzet van Ruud Krol vliegt Johan Cruijff de 2-0 erin.
foto: onbekend

Na rust maken vooral de gefrustreerde Brazilianen overtredingen. Gek worden ze van die voortdurend jagende en hard ingrijpende Hollanders. Ze krijgen nauwelijks tijd en ruimte om de bal rond te laten gaan. Sterspeler Jairzinho, die veel te verduren krijgt, reageert zich af op stopper Wim Rijsbergen. Maar zelfs bij een 2-0-voorsprong zijn er grove over- tredingen van Rep en Suurbier. Die laatste demonstreert een schaartackle zoals Van Hanegem die eerder in de wedstrijd toonde.

Alleen een aanslag van Rep op Rivelino, een ander favoriet slachtoffer van Oranje, levert geel op. De gedesillusioneerde Brazilianen laten hun frustraties de vrije loop, waardoor de wedstrijd in een schoppartij ontaardt. Zes minuten voor tijd was de ontmaskering van Brazilië compleet. Een bizarre aanslag van Luiz Pereira op Neeskens werd met rood bestraft. Het moment dat Pereira vanwege de doodschop op Johan Neeskens eruit werd gestuurd kwam hij met een woeste blik en rollende ogen (doping?) langs de dugout van het Nederlands elftal gelopen. Daar werden hem vanuit de dugout wat verwensingen naar zijn hoofd geslingerd, maar ook door de Nederlandse supporters.

Plastic bekers met bier werden naar Pereira gegooid. Die werd mede daardoor nog bozer dan hij al was en maakte bijna aanstalten om de tribune op te vliegen. De Nederlandse supporters ondertussen uitdagend roepend "Kom maar. Kom dan."

Johan Neekens KO na de aanslag van Pereira.
foto: ANP

De aangeslagen Neeskens en Rensenbrink halen het einde van de wedstrijd niet. Als de kruitdampen van het strijdtoneel zijn opgetrokken, staat Nederland in de finale. Naast de verdiende overwinning blijkt Nederland ook met overtredingen te hebben gewonnen: 28-25. Dat de schade voor Oranje beperkt blijft tot twee gele kaarten, is te danken aan het falende arbitrale trio.

Het was een zinderend duel. Niet eens zozeer vanwege swingend sambavoetbal of onberispelijk uitgevoerd totaalvoetbal, maar vooral door de inzet aan beide kanten en bikkelhard spel. Wie de beelden van toen terugziet, roept ruim vijfendertig jaar na dato nog steeds spontaan ’au!’ bij sommige charges. Scheidsrechters hadden er nu ongetwijfeld een kaartenfestival van gemaakt. De arbiters van toen stonden wat meer mannelijkheid toe.

Door met 2-0 van de toen regerend wereldkampioen Brazilië te winnen wordt die overwinning alom beschouwd als één van de hoogtepunten van het Nederlands elftal in het algemeen, en van het totaalvoetbal in het bijzonder. En inderdaad, bij het terugkijken van de wedstrijd, blijkt weer de kwaliteit van de gouden generatie van het Nederlands voetbal. Johan Cruijff dirigeert en verdeelt het spel, Johan Neeskens is voor en achter te vinden, Ruud Krol en Wim Suurbier stomen voortdurend op over de flanken en Wim van Hanegem strooit met effectvolle passes. Opvallend blijft ook de hardheid van de wedstrijd.

Wedstrijdgegevens:
3 juli 1974
Nederland-Brazilië 2-0
Doelpunten: 50′ Neeskens 1-0, 65′ Cruijff 2-0
Westfalenstadion (Dortmund)
Toeschouwers 52.500
Scheidsrechter Kurt Tschenscher (West Duitsland).
Gele kaarten: Rep en Wim Suurbier (Nederland), Zé Maria, Marinho Peres en Luiz Pereira (Brazilië)
Rode kaart: 84. Luiz Pereira (Brazilië)

Nederland:
Jan Jongbloed; Wim Suurbier, Arie Haan, Wim Rijsbergen, Ruud Krol; Wim Jansen, Johan Neeskens (84. Rinus Israël), Willem van Hanegem; John Rep, Johan Cruijff, Rob Rensenbrink (67. Theo de Jong)

Brazilië
Emerson Leão; Zé Maria, Luiz Pereira, Marinho Peres, Chagas Marinho; Paulo César Carpegiani, Roberto Rivelino, Dirceu, Valdomiro; Jairzinho, Paulo César Lima (62. Mirandinha)

Bronnen en referenties
Volkskrant, Trouw, wkvoetbal.nl, voetbalcanon.nl, Voetbal International, Algemeen Dagblad.