(52) 1978: 25 juni WK finale Argentinie – Nederland 3-1 (n.v.)

De finale die Nederland nooit kon winnen

25 juni 1978, de WK finale in het Estadio Monumental, ook wel bekend als het River Plate-stadion, met circa 71.000 overwegend Argentijnse toeschouwers en scheidsrechter: Sergio Gonella (Italië). Het verhaal is bekend: Argentinië’s fascistische dictator Videla zag het WK als een prestigeproject, en in het verlengde daarvan mocht zijn nationale elftal niet verliezen. Zo haalde Argentinië in een schandalig partijdige wedstrijd tegen Peru de finale, waarin tegenstander Oranje al op voorhand kansloos was – onder meer vanwege een corrupte en geïntimideerde scheidsrechter uit Italië. Beroemd is Happels antwoord op de vraag wat er gebeurd zou zijn wanneer Rensenbrinks schot in de laatste minuut in het doel was gegaan, in plaats van tegen de paal: "Dan had de scheidsrechter net zolang laten doorspelen tot hij Argentinië een penalty had kunnen geven."

Argentinië doet er alles aan om het Nederlands elftal dwars te zitten. Zo publiceert een Argentijnse krant brieven van aanvoerder Ruud Krol aan zijn dochter, waarin Krol schrijft wat voor geweldig land Argentinië is. De brieven blijken vals. Ook wordt op de finaledag plotseling de route naar het stadion verandert, waardoor de Nederlandse spelers vast komen te zitten in een heetgebakerde menigte en te laat bij het stadion arriveren.

Ernie Brandts stond als 22-jarige in de WK-finale van 1978 in en tegen Argentinië en herinnert het zich de wedstrijd nog als de dag van gisteren. "Er hing een intimiderende sfeer en de wedstrijd is misschien wel gemanipuleerd. De reis van het hotel naar het stadion duurde normaal gesproken ongeveer drie kwartier, maar op de dag van de finale deden we er wel twee uur over. Op de hele route stonden aan twee kanten van de weg dikke rijen met mensen, voornamelijk Argentijnen. Ze sloegen tegen de bus en hadden brandende stukken hout in hun handen. Met gummiknuppels weerde de beveiliging ze af."

Het uitzinnige, agressieve, 70.000 koppen tellende Argentijnse publiek schreeuwt hun team tot ongekende hoogte.
foto: AFP

Op 25 juni 1978 is Dennis Bergkamp net negen jaar. Thuis voor de buis volgt hij de WK-finale in het River Plate-stadion tussen Argentinië en Nederland. Twintig jaar later komt hij in de voorbereiding op zijn eerste interland tegen Argentinië niet verder dan een grappig-kinderlijke herinnering aan die gewelddadige finale. "Er lag heel veel confetti op het veld, dat is voor mij het beeld van die wedstrijd."

Confetti was er inderdaad volop, maar een voetbalfeest was het geenszins. Argentinië-Nederland was bovenal een vuile finale.

Psychologische oorlog

De Argentijnen laten Nederland zeven minuten wachten alvorens het veld op te komen. De Nederlandse spelers maken zich klaar om het veld op te gaan. ‘Het belletje schelde in de kleedkamer. Iedereen liet de bal liggen. Die was voor René van de Kerkhof. Hij kwam altijd met de bal onder zijn arm als laatste het veld op.

De gang stond vol met officials, maar de Argentijnen waren er nog niet. De spelers keken elkaar vragend aan. Ook een paar minuten later was er van de Argentijnen nog geen spoor. Nu stonden alle Nederlanders nerveus te wachten voor de trap die omhoog naar het veld leidde. Aanvoerder Krol begon tegen de FIFA-mensen te praten. Hij wees op zijn pols.

Na vijf minuten tevergeefs wachten stoof Happel als door een wesp gestoken naar voren. De sigarettenrook die hij door zijn neus uitblies, gaf hem een nog nijdiger uitdrukking, alsof hij van binnen kookte van woede. "Krol, Nees, gehen!" Hij wilde dat Oranje het veld opging. Na een korte aarzeling begrepen zij de boodschap van Happel: we laten niet met ons sollen. De FIFA-mensen bij de trap protesteerden met wapperende handen. "Against the rules", klonk het nog. Zij werden ruw aan de kant geduwd door Krol en Neeskens.

Passarella doet zijn beklag bij de scheidsrechter over de manchet van René v/d Kerkhof.
foto: You Tube

En dan, seconden voor de aftrap, meldt de Argentijnse aanvoerder Passarella zich bij scheidsrechter Gonella: hij klaagt over het gipsen manchet van René van de Kerkhof.

René van de Kerkhof had drie weken eerder in de openingswedstrijd tegen Iran zijn rechterhand gebroken. Met een speciaal uit Nederland overgevlogen manchet speelde hij nadien de wedstrijden tegen Peru, Schotland, Oostenrijk, West-Duitsland en Italië. Geen scheidsrechter die er bezwaar tegen maakte, maar in de finale was Gonella het na tien minuten discussiëren eigenlijk wel eens met Passarella. Die gipsen manchet was te gevaarlijk.

"Nou, dan spielen we niet", besloot Happel. Nerveus topoverleg tussen allerlei bestuurlijke hotemetoten leidde vervolgens tot een kwartier vertraging van de aftrap. Passarella was uit op een speelverbod voor Van de Kerkhof. Happel werd heel kwaad, maar in zijn kwaadheid kon hij ook mooi rustig blijven. "René niet dabei, dan wij allemaal nach huis."

De wedstrijd werd tenslotte overal live uitgezonden op televisie, dus hij moest snel beginnen.’ De oplossing is een stuk schuimrubber. ‘Ik zag voor de wedstrijd vlakbij het veld schuimrubber op de grond liggen,’ herinnert Gonella zich desgevraagd, ‘en dat leek me het juiste materiaal om het gips mee af te dekken. De Nederlandse dokter, met de langste schaar die ik ooit heb gezien, knipte het en deed het over Van de Kerkhof’s arm.’ Toen de ploegen uiteindelijk toch in de gewenste formaties het veld betraden, smeet Happel rustig en beheerst zo veel mogelijk scheldwoorden naar vooral Passarella.

Rene van der Kerkhof spelend met zijn rechterhand in het verband.
foto: onbekend

En zo kan de finale toch nog beginnen. Maar de psychologische oorlog heeft dan al gewerkt. De Nederlanders zijn geïrriteerd en uit hun concentratie. Rensenbrink: "Al dat gedoe zal wel zijn invloed gehad hebben. Het duurde allemaal wel erg lang. Daar hebben de Argentijnen mazzel mee gehad." Mazzel of vooropgezet plan? "Er wordt van alles verteld, maar weten zul je het nooit. Overal ter wereld en in elke wedstrijd probeert men elkaar dwars te zitten. Wel vind ik de manier waarop Argentinië van Peru won vreemd."

De wedstrijd

Na de koude oorlog als voorspel, werd de finale al gauw een vuile oorlog. Ergens paste dat wel in de macabere sfeer van het hele toernooi. De eindstrijd werd gespeeld op een steenworp afstand van het marinegebouw waar honderden politieke gevangenen werden gemarteld. Amnesty International schatte dat negenduizend Argentijnen waren ‘verdwenen’. Op het Plaza de Mayo vroegen de ‘Dwaze Moeders’ de internationale media om aandacht voor hun vermiste kinderen en kleinkinderen.

De finale Argentinië-Nederland werd op het confetti-veld één grote chaos. De Italiaan Sergio Gonella manifesteerde zich als een ongekende thuisfluiter. Nog vrij lang bleef Oranje beheerst, maar gaandeweg ging iedereen mee in de walgelijke estafette van provocaties. De spelers stonden boksend en schoppend tegenover elkaar. In een keihard duel, met kapotte knieën en bebloede shirts tot gevolg, weigert de dramatisch slecht fluitende Gonella adequaat in te grijpen.

Aanvankelijk domineerde Nederland, maar na verloop van tijd werd Argentinië sterker. Daniel Passarella miste in de eerste helft vier kansen. Schoten van Johnny Rep en Rob Rensenbrink werden gekeerd door de Argentijnse doelman, Ubaldo Fillol. In de 38e minuut omzeilde de Argentijnse ster Mario Kempes de Nederlandse verdediging en schoot hij de bal onhoudbaar achter doelman Jan Jongbloed: 1-0 voor Argentinië.

Een kwartier na rust doet Happel (of is het toch Zwartkruis?) een gouden wissel: Ajacied Johnny Rep maakt plaats voor Roda JC-speler Dick Nanninga. En toen gebeurde het: René van de Kerkhof, mét verband, was aan de aandacht van de Argentijnen ontsnapt toen Arie Haan de bal naar rechts speelde, Van de Kerkhof kon voorzetten, en Nanninga deed wat hij moest doen: tussen twee Argentijnse verdedigers zijn hoofd tegen de bal zetten, die daarop hard tegen de touwen sloeg achter keeper Fillol.

Dick Nanninga scoort de 1-1
foto: onbekend

Acht minuten voor tijd geeft de gelijkmaker Nederland weer hoop.

En dan…

Hét moment !

Heel Argentinië, inclusief de generaals, was in shock, en Nederland kreeg vleugels. In de laatste minuut van de reguliere speeltijd bezorgde Rob Rensenbrink Nederland bijna voor het oog van een ongetwijfeld wanhopende Videla de wereldtitel, toen hij een vrije trap van Ruud Krol vanuit een moeilijke hoek op de paal wist te schieten. Heel Argentinië slaakt een zucht van verlichting. Nederland was op een haar na wereldkampioen geworden.

"Dan hadden we hier nog niet gewonnen", zei Jan Zwartkruis. In dat geval had Gonella, zo vonden ook de spelers, net zo lang door laten spelen tot hij kans zou zien Argentinië aan een doelpunt te helpen.

Rob Rensenbrink is dicht bij winnende goal in de finale tegen Argentinië. Hij raakt echter de paal.
foto: VI

Verlenging. "Voordat de verlenging begon," zegt scheidsrechter Gonella, "had ik het idee dat Nederland meer vertrouwen had in een goede afloop dan de Argentijnen. Die leken mij gedesoriënteerd en niet te beseffen dat ze daadwerkelijk wereldkampioen zouden kunnen worden.’

In de verlenging waren beide ploegen vermoeid maar bleken de Argentijnen over de langste adem te beschikken. Mede door zwak spel van met name Suurbier en Jongbloed konden de Argetijnen nog tweemaal scoren via Kempes, in de 105e minuut, en Bertoni in de tweede helft van de verlenging.

Mario Kempes juicht in de finale van het WK 1978 na zijn doelpunt tegen Oranje.
foto: VI

Rob Rensenbrink was uiteindelijk opgelucht dat hij het veld zonder zwaar letsel kon verlaten. "Dit heb ik eerder nooit meegemaakt. Bijna iedereen had een bloedneus. Die gasten sloegen je voortdurend op je bek." En Dick Nanninga, de man met het bijna-gouden hoofd: "Er zal wel weer niemand worden gesnapt bij de dopingcontrole. Zo gaat dat hier nu eenmaal. Dit was onvoorstelbaar. Ik werd alle kanten op gestompt, geslagen en getrokken." Jan Zwartkruis, nogmaals: "De ambiance was puur intimiderend. Dick Nanniga werd twee keer ruim binnen het strafschopgebied neergelegd, maar Gonella legde de bal er gewoon twee keer buiten. Wat kun je dan nog doen?"

"Ik denk dat dit het hardste WK-duel ooit is geweest," zegt Krol. "Het was inderdaad een sterk en heftig duel, maar het was fair play," vindt Gonella. "Aan het eind ontving ik complimenten van de Fifa voor mijn optreden."

Net als vier jaar eerder is Nederland zo dichtbij. Maar verder weg dan ooit en wederom met lege handen.

Wedstrijdgegevens:
25 juni 1978
Argentinië  3 – 1 (n.v.)  Nederland
Doelpunten: Kempes   (38′), Nanninga (82′), Kempes  (105′), Bertoni  (116′)
Stadion: Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti, Buenos Aires
Toeschouwers: 71.483
Scheidsrechter: Sergio Gonella (Italië)

Argentinië
5 Ubaldo Fillol, 15 Jorge Oleguín, 7 Luis Galván, 19 Daniel Passarella, 20 Alberto Tarantini, 6 Américo Gallego, 2 Osvaldo Ardiles  (66′), 10 Mario Kempes, 4 Daniel Bertoni, 14 Leopoldo Luque, 16 Oscar Alberto Ortiz  (75′)
Wisselspelers: 12 Omar Larrosa (66′), 9 René Houseman  (75′).
Coach:  César Luis Menotti.

Nederland:
8 Jan Jongbloed, 5 Ruud Krol, 6 Wim Jansen, 22 Ernie Brandts, 2 Jan Poortvliet  (96′), 13 Johan Neeskens, 9 Arie Haan, 11 Willy van de Kerkhof, 10 René van de Kerkhof, 16 Johnny Rep (58′), 12 Rob Rensenbrink.
Wisselspelers: 18 Dick Nanninga  (58′), 20 Wim Suurbier (96′)
Coach:  Ernst Happel

Argentinië – Peru 6-0

Al jaren zit er een luchtje aan de 6-0 winst van Argentinië« op Peru tijdens het Wereldkampioenschap voetbal 1978.

De wedstrijd die Argentinië tegen Peru speelde moest met minimaal vier doelpunten verschil worden gewonnen door de Argentijnen om door te gaan naar de volgende ronde. Het werd uiteindelijk 6-0 en Argentinië versloeg uiteindelijk Nederland met 3-1 in de finale. Duizenden dollars aan smeergeld, een enorme lading graan, Colombiaanse drugsbaronnen, ze zijn allemaal in verband gebracht met de omstreden uitkomst van de laatste groepswedstrijd van het WK’78. Harde bewijzen ontbraken echter steevast.

Totdat een Peruaanse ex-politicus een boekje opendeed over het wereldkampioenschap voetbal in 1978. Volgens ex-senator Genaro Ledesma heeft Peru onder politieke druk een deal met Argentinië gemaakt om de ploeg te laten winnen.

Peru moest met een groot verschil verliezen, alleen dan wilde Jorge Videla, toenmalig dictator, enkele Peruaanse dissidenten opvangen in Argentinië. Dit alles maakte onderdeel uit van het zogenaamde Condor Plan, waarbij Zuid-Amerikaanse dictaturen dissidenten lieten verdwijnen. Videla wilde de Wereldbeker winnen om het slechte imago van Argentinië in de wereld te verbeteren. Dus hij accepteerde de groep dissidenten alleen als Peru met de gewenste cijfers zou verliezen van Argentinië

Dictator Videla reikt de beker uit aan de Argentijnse spelers.
foto: Daily Mail

Ook Ramon Quiroga, de man die in 1978 het doel van Peru verdedigde bevestigt, dat verdediger Rodolfo Manzo en hij zich minder inzetten dan eerder in het toernooi.

Meerdere Peruviaans internationals namen het geheim mee hun graf in, omdat zij tijdens een vliegtuigcrash in 1987 om het leven kwamen. De Argentijnse aanvaller Leopoldo Luque liet enkele jaren na het winnen van het WK ’78 al optekenen dat er een geur van omkoping hing rond de ruime winst van Argentinië op Peru. "Van wat ik nu weet, kan ik niet zeggen dat ik trots ben op de winst. Maar ik realiseerde me dat destijds allemaal niet, de meeste van ons niet. We speelden gewoon voetbal", zei hij.

De finale die Nederland niet kon winnen

Zo’n veertig jaar na dato is de (voetbal)wereld nog altijd niet klaar met het wereld- kampioenschap voetbal in 1978. Steeds opnieuw rijst de vraag of er nu wel of niet gevoetbald had mogen worden. 

In Argentinië wendt het ene deel van de bevolking zich vol schaamte af van de Mundial, het andere deel eert voorzichtig de voetbalhelden. In Nederland is in de afgelopen veertig jaar het beeld ontstaan dat we ‘daar niet hadden kunnen winnen’. Spelers vertellen over hun angst voor, tijdens en na de finale, en enkelen zijn er zelfs van overtuigd dat ze bij winst in een vliegtuig waren geladen en boven zee gedropt.

Bondscoach Zwartkruis zou later in zeggen dat "bij winst zouden we waarschijnlijk gelyncht worden.".

WK finale 1978: een bikkelharde wedstrijd van beide kanten.
foto: ANP

Argentinië moest en zou wereldkampioen worden. "Er werd geïntimideerd, gekocht en gespoten." Dat laatste zegt Engelsman David Yallop in zijn boek Fifa, How They Stole The Game (uit 1999). De Argentijnse spelers zouden voor de finale doping geïnjecteerd hebben gekregen en bij de dopingcontrole bleek dat één van de monsters vrouwelijke hormonen bevatte. De voetballer was zwanger! Er is duidelijk gerommeld met de monsters. "Men zegt van alles over dit toernooi, maar je kunt niets hard maken. Dat is het vervelende," aldus Ruud Krol. Dus het toernooi is eerlijk gegaan? "Nou, dat zeg ik niet. Maar aan insinuaties heb je niks."

Had Nederland deze finale ooit kunnen winnen? Want wat als Rensenbrink inderdaad had gescoord? "Dan had de scheidsrechter net zolang laten doorspelen tot hij Argentinië een penalty had kunnen geven," zei Happel destijds. "Nee, dat gevoel heb ik niet," zegt Rensenbrink. "Als ik die bal niet op de paal maar in het doel had geschoten, dan had de scheids niets kunnen doen. Hij had niet kunnen fluiten voor buitenspel of de wedstrijd affluiten, want er was nog een minuut te spelen."Scheidsrechter Gonella beaamt dat: "Als Rensenbrink had gescoord, was Nederland, ondanks alle idiote beweringen, gewoon wereldkampioen geworden."

Volgens verdediger Ernie Brandts was de wedstrijd misschien wel gemanipuleerd. "Ik denk dan ook dat we die wedstrijd überhaupt niet hadden kunnen winnen" vertelt hij.

Angstcultuur in Argentinië

De protesten tegen de deelname van het Nederlands elftal, de actie Bloed aan de Paal (van Neerlands Hoop), de zijdeur waardoor men Schiphol binnen moest om naar Argentinië te kunnen – het had geen gevolgen voor de morele of politieke stellingname van de spelers, waarschijnlijk voelden ze zich alleen maar in de steek gelaten. Wat zich intussen wel in hun hoofden vastzetten was angst. Voor de militairen, voor de supporters, voor de wetenschap dat Argentinië een gevaarlijk land was.

Het verklaart deels de dramatische en fatalistische sfeer in Portrerillos. Angst is ook een verklaring voor het uitgesproken harde spel van Nederland in de finale: het was tijd om zich te verdedigen. Argentijnse spelers – die bij verlies wel meer van de massa te vrezen hadden gehad – reageren verbaasd: veel bijzonders was er voor hen niet aan de hand.

Ruud Krol probeert een Argentijns schot te blokken, Wim Jansen en Willie v/d Kerkhof kijken toe.
foto: onbekend

Angst is de directe verklaring voor de afwezigheid van de Nederlanders bij het banket na de finale in Buenos Aires: men durfde eenvoudigweg de straat niet meer op, zoals men zich ook in het stadion al ernstig bedreigd had gevoeld. Het verklaart tenslotte de hysterische terugvlucht, waarbij een uitgelaten Oranjeploeg binnen de kortste keren het hele vliegtuig had leeggedronken en zingend, dansend en vechtend door het gangpad ging. Ze waren ontsnapt aan een land waar men nog steeds het fijne niet van wist of wilde van weten, een land van feestende fanatici waar men geen vrienden had gemaakt.

Terugblik 40 jaar na dato

Arie Haan en Ernie Brandts gaan in 2018, 40 jaar na de verloren finale, terug naar Argentinië voor het TV programma "Andere tijden Sport.".

In Buenos Aires komt alles weer boven. Haan; "We speelden fantastisch, dat bevestigden ook de Argentijnen nu weer. Na de verlening zei ik tegen Happel: we gaan door, we hebben ze liggen. Ernie Brandts moet met zijn lengte in de spits erbij, zij hebben geen koppers."

De Argentijnse aanvoerder van weleer Daniel Passarelle bevestigt de angst voor Nanninga en Brandts. "Ceasar Menotti, onze bondscoach, had de avond ervoor nog aan onze assistent-trainer, Roberto Saporoti gevraagd of Nanninga op de bank zou zitten. Nee, had die gezegd. Toen zette Menotti onze enige kopper op de tribune. Vlak voor de wedstrijd zag hij de namen en ontdekte dat Nanninga er toch bij zat. Hij keek naar Saporiti en en wij wisten: die is er geweest… Morte !

Haan: " We namen de aftrap bij de verlenging. Ik kijk achter me en zeg tegen Ernie Brandts: naar voren, in de punt jij. Toen antwoordde Ernie: Nee, nee ik moet achterin blijven. Krol had het weer ongedraaid. Het was alsof er een gordijn dicht ging voor mij. De Argentijnen hadden niet één kopper. Ze waren als de dood voor ons. Voor mij viel echt de wereld in elkaar. We hadden wereldkampioen kunnen worden."

Tom Egbers met Arie Haan en Ernie Brandts over de WK-finale van 1978.
foto: Bastiaan Heus

Brandts bevestigt de lezing van Haan: "Krol zie dat ik achterin moest blijven." Haan heeft het later aan Happel gevraagd of het klopte dat Krol de zaak had teruggedraaid. "Ik was al trainer van Standard Luik toen ik Happel tegenkwam. Hij zei dat hij niet tegen de wil van de spelers wilde ingaan."

Ruud Krol kan zich overigens niet vinden in de woorden van Arie Haan, die onthulde dat Krol in de finale Ernie Brandts naar achteren dirigeerde. "Eerlijk gezegd kan ik me daar niets meer van herinneren, het is al zo lang geleden. Bondscoach happel was de man die de tacktiek bepaalde, niet ik. Die had het terugdraaien door mij nooit gepikt. Verder moeten we het gewoon laten rusten."

Ook deze interne "oorlog" 40 jaar na dato kent geen Nederlandse winnaar.

Bronnen en referenties
voetbalzone.nl, elfvoetbal.nl, zuidafrika2010.net, Voetbal is een vuile oorlog – Marcel Rözer en Iwan van Duren, Volkskrant, armandsag.nl, NRC.nl, sportkroniek.blogspot.com, powned.tv, Voetbal International, sportgeschiedenis.nl, Trouw, omroepbrabant.nl, gabrielderiga.nl