(59) 1984: Cruijff maakt Feijenoord kampioen

Zoete Wraak

Het is de meest opzienbarende transfer uit de Nederlandse voetbal- geschiedenis. De grote Johan Cruyff verhuist in het seizoen 1983 uit pure rancune van Ajax naar Feyenoord. Cruijff was in het voorjaar van 1983 in conflict gekomen met Ajax-voorzitter Ton Harmsen. Die vond dat Cruijff te oud was en wilde het afgesproken salaris van 1,5 miljoen gulden niet volledig betalen. Cruijff vroeg zaakwaarnemer en schoonvader Cor Coster contact op te nemen met Feyenoord-voorzitter Gerard Kerkum. En de wraak van de legendarische nummer 14 is zoet. Feyenoord pakt zowel het landskampioen- schap als de beker.

In 1981 keerde Johan Cruijff terug naar Ajax. Met een weergaloos doelpunt tegen Haarlem stond het Nederlandse voetbal op zijn kop. Zijn rentree in de Meer was geen onverdeeld succes. Per jaar verdient Cruyff zo’n anderhalf miljoen gulden. Maar de clubleiding vindt dat hij voor dat geld te weinig speelt. Cruijff kwam in het tweede jaar na zijn terugkeer niet altijd meer aan spelen toe. Hij speelde zo’n twintig wedstrijden. Te weinig voor wat hij verdiende, zo vond het Ajax-bestuur, dat koos voor de jeugd met Marco van Basten, Frank Rijkaard en Ronald Koeman.

Waar kun je dan beter je gram halen dan bij de aartsrivaal? Al in december 1982 zocht Cruijffs zaakwaarnemer en schoonvader Cor Coster contact met Feyenoord. Feyenoord had juist een wisseling van de wacht ondergaan. Oud-speler Gerard Kerkum was net een jaar voorzitter. Hij wilde Cruijff al twee keer eerder naar Rotterdam halen. De eerste keer was Cruijff nog jeugdspeler. Dat was in 1964.

Andere aanbiedingen zijn er te over, van Bastia, van Toulouse en van Luzern, maar Cruijff kiest, gedreven door pure rancune, voor de aartsvijand van Ajax. Hij is in Amsterdam een versleten voetballer genoemd. De beste manier om het tegendeel te bewijzen? Da’s logisch, kampioen worden met Feyenoord. En in Rotterdam flikt Cruijff zijn laatste kunstje als voetballer: hij maakt Feyenoord voor het eerst in tien jaar kampioen.

De oorsprong van de opzienbarende overgang moet niet alleen worden gezocht in het sportieve aspect. Ook de financiële situatie van Cruyff speelt een rol in zijn overstap naar Rotterdam. De Verlosser heeft namelijk midden jaren 70 flink wat geld verloren door de aankoop van een Catalaanse varkensfokkerij. Cruyff moet meer dan een miljoen gulden afschrijven. Dat betekent dat de voetballer weer het veld op moet om de verliezen goed te maken. Cruijff vertrekt naar Amerika en speelt daar een aantal seizoenen. Dan keert hij weer naar Amsterdam terug om vervolgens zijn laatste slag te slaan bij Feijenoord.

Voetballen op basis van recette

Niet meer dan twee gesprekken zijn er nodig tussen voorzitter Gerard Kerkum en Hans Muller en Cor Coster, de zaakwaarnemers van Cruijff. Na de onderhandelingen wordt gekozen voor een ingewikkelde constructie, waarbij Johan Cruijff een basissalaris krijgt gegarandeerd, plus een deel van de recette als er meer dan 22.000 toeschouwers naar de Kuip komen. Voor alle wedstrijden voor de KNVB-beker of de Europa Cup zullen afwijkende afspraken gelden. Op 15 juni zette Cruijff zijn krabbel onder een contract. Ze hadden berekend dat het seizoen ervoor gemiddeld 20.000 mensen naar de Kuip kwamen voor en wedstrijd. En zo kwamen ze tot de volgende regeling: van elk kaartje boven de twintigduizend kreeg Cruijff vijf gulden.

Zoals Cruijff het zelf in die tijd verwoordde: "Als Feyenoord niets verdient, verdien ik ook niks." 

Gemiddeld zitten er 25.000 man in het stadion en tegen Ajax is de Kuip met 60.000 man uitverkocht. Een lucratief contract voor de legendarische nummer 14.

AZ ’67-Feyenoord 0-1. Johan Cruijff slingert zich hier langs een tweetal AZ-spelers.
foto: ANP/Arthur Bastiaanse

Scepsis in Rotterdam

Het jaar daarvoor is Feyenoord tweede geworden, met voetbal geheel en al gebaseerd op een niet aflatende werklust. Nu, met Cruijff in de gelederen, zo is de stellige overtuiging van het bestuur, kan het bordes van de Coolsingel worden gehaald. Bij de eerste training krijgt AD-fotograaf Robert Lantos de primeur: de eerste foto van Cruijff in het shirt van Feyenoord. In de kleedkamer dollen vooral de Rotterdamse Feyenoorders hem. ",Hou dat shirt gewoon aan," zeggen ze, "en rij daarmee lekker terug naar Amsterdam."

Zo luchtig reageren veel supporters níét. Een foto van Johan Cruijff in het andere rood-wit is voor hen een gruwel, een legitieme reden om een seizoen lang op zondag mokkend thuis op de bank te blijven zitten. "Alsof Arafat president van Israël wordt," noemt een supporter de komst van Cruijff. Anderen hadden al een seizoenkaart besteld, maar toen ze hoorden dat Cruijff kwam, stuurden ze de kaart in twintig stukjes weer terug naar De Kuip.

Er waren verstokte Feyenoord-fans die dat seizoen geen wedstrijd van hun club zagen, omdat zij Cruijff niet in hun shirt wilden zien. Ook was er een supporter die alleen het uitduel met FC Groningen bezocht. Voor die wedstrijd was namelijk al bekend dat Cruijff door een blessure niet zou spelen. Middels het spandoek Feyenoord Forever, Cruijff Never werd de onvrede ook bekend gemaakt.

Trouwe supporters weigerden een seizoenkaart te kopen. Wat moesten we aan met die overloper? Weet je wat? We zouden hem dulden, nooit aanbidden. Had dat mannetje al eens een dag écht gewerkt? Wist hij wat je moest doen als je ‘lekko’ hoorde roepen bij het lossen van een schip? En als hij de Maastunnel nam, zei Cruijff dan dat hij ‘de tunnel onderdoor’ ging. Moet een Amsterdammer ons kampioen maken? Kom nou.

Zij hebben ongelijk. Dat blijkt al tijdens de traditionele opening van het seizoen: het AD-toernooi in het weekeinde van 5 augustus. Zondag speelt Feyenoord tegen het zeer vermaarde Liverpool, in tegenstelling tot de thuisploeg Europese top. Al na zeven minuten zet Cruijff met een serie onnavolgbare bewegingen de hele defensie, tot en met doelman Bruce Grobbelaar, op het verkeerde been. De wedstrijd eindigt in een gelijkspel (3-3), maar dat hindert niet. Dat ene moment zorgt ervoor dat Johan Cruijff door veel vaste bezoekers van de Kuip vanaf nu wordt getolereerd. Hoewel de meesten hem liever nog zien spelen in het gele uittenue – dat mag dan lelijk zijn, het doet toch minder pijn aan hun ogen.

Feyenoord-Liverpool. Zwaar gehinderd door de Engelse verdediging breekt Johan Cruijff door en scoort 1-0, vlnr: Johan Cruijff, achter hem: Alan Kennedy, Alan Hansen en Steve Nicol. Op de achtergrond: Feynoorder André Hoekstra.
foto: ANP/Dick Coersen

De supporters van Feyenoord reageren verdeeld. Veel zijn enorm blij met de sterspeler, terwijl anderen veel problemen hebben met een Amsterdammer in de Kuip. Nota bene een Amsterdammer die groot is geworden bij Ajax en de club veel succes heeft bezorgd. Cruyff steekt zijn doel bij Feyenoord in ieder geval niet onder stoelen of banken: "Ik heb hier een taak, en die taak is Feyenoord aan de titel helpen, want dan wint Ajax hem niet."

De eerste helft van het seizoen ’83-’84

Na de zomer maakte hij zijn officiële debuut. Thijs Libregts was trainer, nummer veertien zette de lijnen uit en de verwachtingen zijn hoog. Bij sommige trainingen van Feyenoord, waarvoor zelfs suppoosten moeten worden aangesteld, komen 2000 mensen kijken. In de Kuip klinkt af en toe een voorzichtig: ‘Johan, Johan’. De eerste competitiewedstrijden worden gewonnen, de club voert al snel de ranglijst aan, maar dat het elftal nog niet uitgebalanceerd is, blijkt uitgerekend in het Olympisch Stadion, waar Feyenoord een pak slaag krijgt van het jonge Ajax. Die legendarische 8-2 blijkt een omslagpunt, een signaal voor coach Thijs Libregts om eens flink te sleutelen aan zijn ploeg. Behalve Johan Cruijff bestaan er vanaf dat moment geen heilige huisjes meer. Spits Peter Houtman is niet langer zeker van zijn plaats, er wordt hardop getwijfeld aan het rendement van de wisselvallige linkerspits Pierre Vermeulen en de in het veld flegmatiek ogende Bulgaar Andrej Jeliazkov.

Het veranderen van de opstelling kan niet verhinderen dat Feyenoord onbarmhartig wordt uitgeschakeld voor Europees voetbal door Tottenham Hotspur. Cruijff komt er niet aan te pas als hij op White Hart Lane, naar verluidt geheel op eigen initiatief, wordt gekoppeld aan de tien jaar jongere Glenn Hoddle, in die wedstrijd heer en meester.

De 37-jarige Cruijff als Feyenoorder, in zijn laatste competitiewedstrijd, op 13 mei 1984 tegen PEC Zwolle.
foto: Hollandse Hoogte/Hans Heus

Tactische omzetting: Brard voor Vermeulen

Hoewel Feyenoord in de winterstop drie punten (oude telling) los stond van Ajax en PSV, verloor publiekslieveling Vermeulen zijn basisplaats aan Brard. Op zijn noeste arbeid kon Cruijff excelleren, maar een linksback als linksbuiten, semi-prof nog wel, niemand begreep het.

Cruijff wordt nog getrakteerd op een fluitconcert als zijn naam op de lichtkrant verschijnt, maar dat is niets vergeleken met de hoon die Brard de rest van het seizoen ten deel valt. Vanaf de tribune is het ook moeilijk het nut van de keuze voor de leraar lichamelijke oefening in Den Haag waar te nemen. Hij lijkt er verloren bij te lopen en mist vrijwel alle kansen die hem worden geboden. Maar feit is dat het elftal nu beter in evenwicht is.

Het aanstormende talent Ruud Gullit komt op stoom. De bonkige middenvelder André Hoekstra blijkt onverwacht over een groot scorend vermogen te beschikken.

Een half jaar torste Brard de hoon van het Legioen. Week in, week uit. "Ik ging altijd als eerste het veld op. Dan was ik er maar vanaf", zegt hij. Cruijff-watcher Nico Scheepmaker dichtte: "want zonder Brard zijn dom gehol, houdt Cruijffs genie het niet meer vol en staat gans het raderwerk stil." Maar niemand die het verder zag.

Cruijff wilde dat seizoen nog één keer uitblinken en daar moest alles voor wijken. Ook Pierre Vermeulen. Als hij de diepte in ging, dan speelde Cruijff de bal een meter over de achterlijn. Kon hij het net niet halen. Op deze manier maakte Cruijff Pierre Vermeulen systematisch kapot. Zo week publiekslieveling Vermeulen voor Stanley Brard. Brard was echter geen linksbuiten, maar een verdediger die aan de linkerkant het loopwerk voor Cruijff moest opknappen. Vermeulen: "Als linksbuiten moet je creatief en explosief zijn. Als je een van de twee niet hebt, krijg je het moeilijk. Stanley had ze alletwee niet."

De supporters en de pers blijven het maar niet begrijpen. "Het experiment-Brard moet stoppen," schrijft Voetbal International. Bij een wedstrijd begint Vak S al na twintig minuten te roepen om Pierre Vermeulen. Als Stanley Brard dan een keer scoort, uit tegen Go Ahead Eagles, maakt hij een obsceen gebaar naar de meegereisde aanhang.

Een enkele keer verantwoordt Libregts zijn keuze. Hij spreekt, als hij het over de eerste helft van het seizoen heeft, van het ‘paraplu-effect’, met Cruijff als handvat en links en rechts spelers als een boog om hem heen. Libregts: "Bij balverlies konden tegenstanders zo doorlopen." Cruijff houdt het simpeler: "Wie de minste fouten maakt, pakt de prijzen."

Het is een kant van Cruijff die geen schoonheidsprijs verdient. Maar hij moest en zou kampioen worden, dus offert hij Vermeulen.

Cruijff loopt op zijn laatste benen.

Cruijff was inmiddels 36 jaar. Het jaar ervoor had hij regelmatig verstek moeten laten gaan bij Ajax. Bij Feyenoord lag hij wekelijks op de massagetafel van fysiotherapeut Dick van Toorn, de man die ondermeer Robben in een paar weken klaarstoomde voor het WK in 2010. Cruijff was versleten, al zag je het niet aan het tanige lijf. Er zat geen gram vet op. Ruud Gullit speelde in die tijd bij Feyenoord. Hij weet nog van de krachtmetingen met Cruijff tijdens de training: "Hij was zo pezig, hoekig, niet dun. Hij kon je echt pijn doen. Ik dacht: Jezus Christus, hoe goed moet deze gozer geweest zijn toen hij 22 jaar was?"

Een vermoeide Cruijff in de kleedkamer.
foto: Hollandse Hooge

Op driekwart van het seizoen bekent Johan Cruijff aan Kees Jansma hoe zwaar hij op zijn leeftijd het voetballen op topniveau vindt. Niet veel later zal Cruijff 37 jaar oud worden. "Jullie weten niet hoe ik me de ochtend na een wedstrijd voel," luidt de kop van het artikel. Jansma constateert als hij uit de kleedkamer komt: "Donkere plekken onder zijn ogen, een vaal gezicht en diepe rimpels." Cruijff: "Ik kan niet meer, wat denk jij dat dit soort wed- strijden voor mij betekent? Pure aanslagen op mijn gestel zijn het."

Twee dagen herstel heeft hij nodig na elke wedstrijd. Hij moet telkens weer worden opgelapt. Woensdag is doorgaans een vrije dag; donderdag sluit hij zich weer aan bij de groep. Dat is het beeld: twee dagen per week voor dood op de massagetafel. Zijn conditie is goed, maar het zal niet hebben geholpen dat Cruijff stevig rookt. Cruijff komt het seizoen 1983-’84 in fysiek opzicht mede goed door dankzij fysiotherapeut Dick van Toorn.

Cruijff maakt Feijenoord kampioen.

Het elftal krijgt langzamerhand iets onoverwinnelijks. Feyenoord wint thuis met 4-1 van Ajax, nadat het de ploeg met Marco van Basten en Jesper Olsen al eerder voor de beker heeft uitgeschakeld. Cruijff bepaalt in die wedstrijd het exacte verschil, met zijn "inzicht en individuele klasse". VI constateert dat Feyenoord de meeste aanspraak op de titel mag maken, "omdat de beste voetballer van Nederland in dat elftal speelt." Het moet Ton Harmsen, wiens ego en rancune niet onderdoen voor die van Cruijff, pijn hebben gedaan.

Toen hij met Feyenoord in De Kuip tegen Ajax speelde, maakte hij van dichtbij de 2-1. De bal vloog tegen het dak van het doel. Cruijff draaide zich om en juichte zoals hij bij Ajax altijd gejuicht had. Een aanloop en op het hoogste punt van een sprong een zwaai naar voren met zijn rechterarm. Voor even was het Rotterdamse publiek Cruijffs herkomst vergeten.

De taak die Cruyff zichzelf stelt, vervult hij met verve. Cruyff zet het hele team naar zijn hand, beslist over de wissels en zet eigenlijk de trainer buitenspel. En zo maakt Cruyff zijn ambitie waar: wraak nemen door Ajax niet kampioen te laten worden. Johan Cruijff scoort in de kampioenswedstrijd tegen Willem II, die eerder moet worden beëindigd vanwege het enthousiasme van de Feyenoord-supporters langs het veld.

Ondanks de 8-2 nederlaag van Feyenoord tegen Ajax in het Olympisch Stadion pakte Feyenoord de landstitel, én de KNVB-beker. Met een sterke Ruud Gullit, een trefzekere Peter Houtman maar vooral dankzij een getergde Cruijff. Aan het einde van het seizoen kondigde Cruijff toch wel enigszins verrassend zijn afscheid aan. En deze keer bleek zijn beslissing definitief. Hij heeft dan 33 competitiewedstrijden met Feyenoord gespeeld, waarin hij elf keer scoorde. Hij werd als 37-jarige voor de vijfde keer verkozen tot speler van het jaar.

Cruijffs laatste wedstrijd in De Kuip was ook het officiële afscheid van zijn actieve loopbaan als speler. Hij scoorde in die wedstrijd tegen PEC een mooi doelpunt, de gelijkmaker; Feijenoord won met 2-1. Het was Cruijff’s 400e en laatste competitiegoal. Feyenoord bleef verbijsterd achter. Als hij op het bordes van het stadhuis van Rotterdam staat voor de huldiging, merkt Cruijff droogjes op: "Zo, dus dit is nou de Coolsingel." Het seizoen daarop wordt Feyenoord, zonder Cruijff, derde in de competitie.

Tijdens zijn laatste wedstrijd krijgt Cruijff een symbolische rode kaart, zoals dat toen gebruikelijk was. Met een kort applausje probeert Cruijff, de ster die plots niet goed weet wat te doen, zijn afscheid tot een minimum te beperken. Hij sjokt het veld af. Brard houdt hem tegen en neemt hem samen met Ben Wijnstekers op de schouders. Cruijff wilde zelf helemaal niet. Na enkele meters laat hij zich dan ook weer snel op de grond glijden.

Cruijff miste in zijn Rotterdamse tijd maar één wedstrijd, uit tegen Groningen. Het hele seizoen was hij bezig met zijn missie: Feyenoord kampioen maken ten koste van Ajax.

Op 13 mei 1984 neemt Cruijff definitief afscheid als voetballer.
foto: onbekend

Het definitieve einde

Als vanzelfsprekend hoopten de Rotterdammers dat Cruijff er nog een seizoen aan vast zou plakken, waarop de voetballer tot op het laatst toe geen antwoord gaf.

Twee dagen voor de slotwedstrijd van het seizoen tegen PEC Zwolle gaf de Amsterdammer eindelijk duidelijkheid met de mededeling dat hij ermee ophield. "Het viel me rauw op het dak", zei Feyenoord-trainer Thijs Libregts. "We staan er toch van te kijken", voegde aanvoerder Ben Wijnstekers hieraan toe.

Cruijffs verklaring was even simpel als Cruijffiaans: "Als ze je zo graag willen houden, betekent het dat je belangrijk bent. En als je belangrijk bent, moet je altijd aanwezig zijn. Dan kun je niet zeggen: vandaag wel, morgen niet. In mijn visie kun je niet voetballen op een paar momenten, maar moet je er voortdurend zijn. Dat is hard werken, dat kost kracht en die ontbreekt me."

Feyenoord vroeg Cruijff daarop of hij een bestuurlijke functie in de Kuip wilde, maar daar ging hij niet op in.

In zijn laatste jaar had hij tussen de 800.000 en 850.000 gulden verdiend, een stuk minder dan het jaar daarvoor bij Ajax, mede door tegenvallende bezoekersaantallen in de Kuip. Hij laat weten dat geld "ditmaal van secundair belang is".

In de historie van Feyenoord wordt nog steeds verdeeld teruggekeken naar dit kampioen- schap. Het seizoen 1983/1984 wordt door veel supporters gezien als een gestolen kampioenschap. Het is en blijft de meest bizarre binnenlandse transfer in de Nederlandse voetbalgeschiedenis ooit.

Eind mei behaalde Feyenoord met Cruijff nog de finale van een international toernooi in Djakarta, die met 3-1 werd gewonnen van Queens Park Rangers. Cruijff deed alleen de eerste helft mee en nam daarmee als speler afscheid van het voetbal.

Cruijff loopt door een lege Kuip.
foto: onbekend

De echte afscheidswedstrijd van Cruijff

De laatste wedstrijd van Cruijff werd gespeeld voor Saoedi Arabië. In het verre oosten nam Cruijff voor vele miljoenen afscheid van het voetbalspelletje en dat zegt misschien wel iets over de persoon Cruijff.

Feyenoord kreeg na het seizoen 1983/1984 namelijk een niet af te wijzen aanbod van de koning van Saoedi Arabië. Voor een paar miljoen moest Cruijff, die toen toevallig bij Feyenoord speelde, opdraven in de afscheidswedstrijd van twee grote afscheidnemende internationals van zijn land.

Cruijff was namelijk de beste voetballer die de koning ooit had gezien en dus moest en zo Cruijff meedoen. Daarbij speelde geld geen rol. Eerst huiverde Feyenoord nog omdat Cruijff al gestopt was met voetbal, maar toen ze het bedrag hoorde was er opmerkelijk snel een deal.

Dus reisde Cruijff, die totaal geen conditie meer had en zonder wedstrijdritme was,  met zijn oude ploeg af naar het verre Oosten. Bij aankomst bleek de koning echter nog een extra eis te hebben. Cruijff moest namelijk niet alleen met Feyenoord meedoen, maar ook een helft meespelen met de Arabische ploeg.

Zo gezegd zo gedaan en Cruijff speelde de eerste helft mee met Saoedi Arabië en de tweede helft mocht hij meedoen met Feyenoord.

Cruijff kroonde zich tijdens de wedstrijd, waar geen beelden van te zien zijn, tot de beste international die de Arabieren ooit gehad hadden, en ooit zullen hebben. Met twee doelpunten in de eerste helft zorgde hij er namelijk voor dat Saoedi Arabië met een 2-0 voorsprong de rust inging. Na de rust deed hij echter mee met Feyenoord en ook daar maakte de niet afgetrainde Cruijff het verschil.

Nadat hij zelf de 2-1 gemaakt had, stelde hij namelijk Ruud Gullit in staat de 2-2 te maken. Iedereen die dat duel gezien heeft, wist dat de beste voetballer van dat moment, en misschien wel aller tijden, daar afscheid nam. Na afloop beloonde de koning hem dan ook nog maar eens extra. Cruijff kreeg namelijk een veeldelig 24-karaats gouden servies.

Na de afgang tegen Bayern München had Cruijff eindelijk een waardige afscheidswedstrijd gehad, gelukkig maar.

Bronnen en referenties
nos.nl, npogeschiedenis.nl, ANP, sportgeschiedenis.nl, vergetenverhalen.nl, catenaccio.nl, feijenoord.netwerk.to, feijenoordnet.nl.