(69) 1988: 21 juni EK: halve finale Duitsland – Nederland

De ultieme ontlading

Op 21 juni 1988 mocht het Nederlands elftal in de halve finale van het Europees Kampioenschap aantreden tegen Duitsland. Met name voor de Nederlandse spelers was dit een zeer beladen wedstrijd, want de verloren WK finale van 1974 tegen West-Duitsland was inmiddels uitgegroeid tot een ‘nationaal trauma’. Gelukkig liet het Nederlands elftal zich hierdoor echter niet uit het veld slaan, zelfs niet toen de Duitsers in de 55e minuut op voorsprong kwamen door een strafschop van Lothar Matthäus. In de 74e minuut bracht Ronald Koeman, eveneens met een penalty, de stand weer op 1-1. Twee minuten voor tijd schoot Van Basten vervolgens het winnende doelpunt binnen, waardoor Nederland een plek in de finale veroverde. Er werd feestgevierd alsof de finale van het EK al gewonnen was.

Het Europees kampioenschap voetbal van ‘88 werd gespeeld tussen 10 en 25 juni 1988 in West-Duitsland. In totaal namen er aan het toernooi acht landen deel, die werden verdeeld over twee afzonderlijke poules. Groep A omvatte naast het gastland ook nog Italië, Denemarken en Spanje. Groep B bestond uit Nederland, Ierland, Engeland en de Sovjet-Unie.

Groep A

In Groep A waren de krachtsverhoudingen al redelijk snel duidelijk. In de openings- wedstrijd van het toernooi op 10 juni 1988 speelden de favorieten West-Duitsland en Italië onderling gelijk (1-1), terwijl Spanje met 3-2 won van Denemarken. In de wedstrijden die volgden wonnen West-Duitsland en Italië beiden vrij eenvoudig van Spanje en Denemarken, waardoor de twee favorieten met een gelijk puntenaantal de groepsfase afsloten.

Op basis van het doelpuntensaldo eindigde West-Duitsland uiteindelijk als eerste in de poule, en moesten de Italianen genoegen nemen met de
tweede plaats.

Groep B

Ondertussen begon het EK voor het Nederlands elftal in Groep B rampzalig. Er werd verrassend met 1-0 verloren van de Sovjet-Unie en de Nederlandse deelname aan de volgende ronde kwam meteen in gevaar. Bondscoach Rinus Michels besloot daarop zijn opstelling te wijzigen en verving spits John Bosman door de 23-jarige Marco van Basten.

Dit bleek de juiste beslissing, want in de volgende groepswedstrijd scoorde Van Basten een hattrick en werd Engeland met 3-1 verslagen. Drie dagen later volgde een nipte 0-1 overwinning op Ierland, waardoor Nederland als tweede in de poule eindigde en zich daarmee alsnog kwalificeerde voor de halve finales.

De voorgeschiedenis

In de halve finale, op 21 juni in Hamburg, stond het Nederlands elftal tegenover dat van West-Duitsland, waar veertien jaar eerder in de finale van het wereldkampioenschap nog met 2-1 van was verloren. Omdat Oranje destijds door velen als de betere ploeg werd beschouwd, was de verloren wedstrijd in 1974 voor een groot aantal Nederlanders reden voor wat een "nationaal trauma" werd genoemd.

Doelman Hans van Breukelen zou later in een interview aangeven dat dit een van zijn motivaties was niet te verliezen; hij vermoedde dat andere spelers dezelfde gevoelens hadden. Voor de wedstrijd was er genoeg "koude oorlog" tussen beiden, het Nederlands elftal was gehuisvest een veel te lawaaierig hotel en coach Franz Beckenbauer gaf in de opstelling aan, dat Pierre Littbarski was opgesteld, maar stelde doodleuk Frank Mill op. Het Nederlands elftal liet zich niet van de wijs brengen

EK 1988: Revanche voor de verloren WK finale in 1974.
foto: onbekend

Pas met die incidentrijke wedstrijd in 1988 werd de rivaliteit tussen Nederland en Duitsland echt wederzijds. Daarvoor was Nederland ook niet echt een gelijkwaardige tegenstander geweest. In de jaren zeventig natuurlijk wel, maar in de jaren tachtig stelde het Nederlands elftal lange tijd niet zo veel voor. De echte sportieve rivalen van Duitsland waren de Argentijnen en de Italianen.

Die Mannschaft had nu eenmaal meer vijanden dan Oranje alleen. Want eigenlijk had heel Europa een Duitsland-trauma, schreef sportjournalist Simon Kuper in "Halve finale EK ’88. West-Duitsland-Nederland".

De periode 1954-1996 waren de Duitse jaren in het Europese voetbal en de Europese economie. Volgens de voetbalschrijver David Winner was Duitsland in die tijd de ‘Darth Vader van het Europese voetbal’, de schurk die iedereen wilde verslaan, en daarmee de boeiendste figuur in het voetbaldrama. Hamburg ’88 was één van de belangrijkste wedstrijden die Duitsland gedurende die decennia van een Europese tegenstander verloor. Het Goede had het Kwaad verslagen.”

Na 1988 werd Oranje voor even – om de beeldspraak voort te zetten – de Luke Skywalker van Europa. Toch waren de Duitsers zelf niet altijd zo overtuigd van de Nederlandse goedheid. Excessen als het spuugincident rond Frank Rijkaard in 1990 en gevechten tussen Nederlandse en Duitse hooligans eind jaren tachtig joegen de rivaliteit op tot absurde hoogten.

De (halve) finale: Duitsland – Nederland:

De échte historische wedstrijd is de halve finale tegen West-Duitsland. Na de nederlaag op het WK van 1974, toen West-Duitsland in de finale Nederland versloeg, is Duitsland zelf de plek voor de ultieme wraak. Voor het eerst tijdens het EK laat Oranje sprankelend voet- bal zien. In de eerste helft waren er kansen voor beide kanten, maar Nederland leek sterker. Opvallend was, dat de Nederlandse aanvallers hun tegenstanders vaak de baas waren, Marco van Basten vocht verbeten duels uit met Jürgen Kohler, maar was de sterke verdediger vaak te snel af en Ruud Gullit overklaste Uli Borowka keer op keer. Bovendien dook middenvelder Erwin Koeman een aantal malen verrassend in de spits op.

"Kohler, wie was dat?" zou Marco van Basten na afloop van de wedstrijd zeggen.
foto: onbekend

In de eerste helft speelt Koeman te kort terug op Van Breukelen, zodat Frank Mill er bijna tussen kan komen. Wat Van Breukelen doet, toont hoe geprikkeld hij toen was: met de knie omhoog springt hij op de spits in. Als die op de grond ligt, schreeuwt de doelman hem nog wat toe. Later komt naar buiten wat dat was: "Ich hoffe das du fokking stirbst."

Net zoiets, maar dan aan de andere kant. De West-Duitse doelman Immel komt hard in op Van Basten. In de eerste helft van de wedstrijd werd niet gescoord, maar de Nederlandse voetballers hadden de overhand.

Tegen de verhouding in kwam West-Duitsland echter na 55 minuten op voorsprong. Een charge van Frank Rijkaard met borst en bovenbeen op Jürgen Klinsmann werd gezien als een overtreding en de Roemeense scheidsrechter Igna gaf een strafschop. Lothar Matthäus benutte deze, hoewel Van Breukelen naar de juiste hoek dook en de bal nog wist te raken.

Strafschop voor Duitsland. Scheidsrechter Igna wijst naar de stip en krijgt van Hans van Breukelen cynisch applaus
foto: onbekend

In die periode kon het mis gaan met Nederland, dat van de kook raakte en geluk had, dat de scheidsrechter niet trapte in de provocaties van Rudi Völler tegen Ronald Koeman en Berry van Aerle. Völer stelt zich aan na een sliding van Berry van Aerle. Hij en Koeman dagen de Duitse spits vervolgens uit door hem aan z’n haar te trekken terwijl hij op de grond ligt. Van Aerle zei later: "Hij sprong meteen op, dus zo geblesseerd was ie niet."

Een provocerende Rudi Völler heeft het aan de stok met Ronald Koeman.
foto: VI

In een snelle tegenaanval via Lothar Matthäus en Jürgen Klinsmann kwam Nederland goed weg, waarbij Adri van Tiggelen Matthäus genadeloos onderuit schoffelde.

Nederland ging weer voetballen en ook Nederland kreeg een strafschop toebedeeld, nadat Van Basten op de grond belandde na een sliding naar de bal van verdediger Jürgen Kohler.Ronald Koeman schoot vervolgens de gelijkmaker binnen. Beide strafschoppen zouden later door voetbalanalytici als onterecht worden beoordeeld. Scheidsrechter Igna gaf toe, dat hij eigenlijk te geblesseerd aan de wedstrijd begon en daardoor de straf- schoppen niet goed kon overzien.

Ronald Koeman die zijn zenuwen onder controle heeft stuurt Immel de verkeerde hoek in en scoort.
foto: onbekend

Na de gelijkmaker gaat Oranje op zoek naar de winnende treffer, maar de tijd lijkt te kort om die te maken. Terwijl vriend en vijand zich al bij een verlenging heeft neergelegd, stuurt Jan Wouters de attente Marco van Basten de diepte in. De bal is aan de harde kant, maar Kohler komt te laat om de sliding van Van Basten te voorkomen, zodat de bal in een beweging langs de vergeefs duikende Immel in de linkerhoek verdwijnt.

Het is de genadeklap die West-Duitsland niet meer te boven komt. "Het Volksparkstadion is van Oranje!", zo omschrijft tv-verslaggever Evert ten Napel het vreugdegevoel. Eindelijk heeft Nederland afgerekend met de verloren WK-finale van 1974.

Hét moment: 88e minuut Marco van Basten scoort de bevrijdende 2-1.
foto: onbekend

Na afloop

In het feest op het veld dat na de wedstrijd volgde zorgde Koeman voor enige controverse door een shirt van Olaf Thon langs zijn achterwerk te halen, als zou hij er zijn billen mee afvegen. Joelend rennen de Oranje-spelers door de catacomben. Heel Nederland vierde de hele nacht door en Rinus Michels zou later verklaren, dat de echte finale de halve finale was.

Beckenbauer toonde zich een sportieve verliezer door het Nederlands Elftal te feliciteren in de bus, het Nederlandse volk had vooral lol om de voorpagina van de Bild Zeitung, waar men vooral jammerde over de "Falschen Elfmeter".

Het was een wonder dat die wedstrijd niet uit de hand liep, zeiden spelers van Oranje later. Ze waren zó opgefokt voor de wedstrijd tegen de Duitsers dat ze met het mes tussen de tanden het Volksparkstadion in Hamburg betraden. Als je goed naar die wedstrijd kijkt, zijn er bepaalde momenten waarbij het weinig scheelde of er was een massale knokpartij geweest op het veld. Met name Hans van Breukelen was echt overspannen in die wed- strijd. Het is een wonder dat hij zich onder controle heeft gehouden. Veel spelers die er in ‘88 bij waren, hadden veertien jaar eerder als jongetje huilend voor de televisie gezeten.

Ronald Koeman met het shirt van de Duitser Olaf Thon.
foto: onbekend

Vraag een willekeurige Nederlander: wat gebeurde er in het sportjaar 1988, en iedereen zal zeggen: We wonnen het Europees Kampioenschap voetbal. Maar er was zo veel meer sportsucces in 1988. Maar om de wedstrijd tegen West-Duitsland kun je niet heen. ‘Het Volkspark is van Oranje’: we hadden toen eigenlijk bevrijdingsdag. Dat ging toch om de oorlog en in het verlengde daarvan ook de verloren finale van 1974.

Wedstrijdgegevens:
21 juni 1988.
West-Duitsland – Nederland 1-2
Deolpunten: Matthäus 56′ 1-0 (strafschop), Ronald Koeman 74′ (strafschop), Van Basten 88′ 1-2.
Hamburg. Volkspark-stadion
Toeschouwers: 61.330
Scheidsrechter: Ioan Igna

Nederland:
Van Breukelen; Van Aerle, Rijkaard, Ronald Koeman, Van Tiggelen; Vanenburg, Wouters, Mühren (60.Kieft), Erwin Koeman (89.Suvrijn); Gullit en Van Basten.
Coach: R. Michels

Duitsland:
Immel, Brehme, Köhler, Thon, Herget (44’Pflügler), Borowka , Matthäus, Rolff, Völler,
Klinsmann, Mill (79′ Littbarski).
Coach: F. Beckenbauer.

Maar wat de Duitsers nog het meest is bijgebleven aan het EK ’88 zijn de Nederlandse reacties ná de halve finale.

Collectieve verstandsverbijstering.

Een collectieve vlaag van verstandsverbijstering. Dat was de toestand waarin Nederland op 21 juni 1988 kort na tien uur ‘s avonds verkeerde. Marco van Basten had zojuist in de beste Duitse traditie – doelpunt vlak voor tijd – in een volgepakt Volksparkstadion in Hamburg de eeuwige rivaal Duitsland gevloerd. In een massale eruptie van volksvreugde gingen miljoenen hossende Nederlanders de straat op alsof Nederland zojuist voor de tweede keer bevrijd was. Aan die doldrieste taferelen rond die "Moeder aller Overwinningen" kun je nauwelijks zonder plaatsvervangende schaamte denken. Keeper Hans van Breukelen die de Duitse aanvoerder Matthäus in drie talen toebeet "Ich hoffe dass du fokking sterbst", de spreekkoren "Bec-ken-bau-er, sero-positief", de Duitse metroreizigers die te verstaan kregen dat ze naar de gaskamers zouden worden gebracht als ze niet snel opzij stapten – en ga zo maar verder.

Vooral het beruchte shirtjesincident rond Ronald Koeman heeft bij veel Duitse voetbalfans kwaad bloed gezet. Koeman veegde na afloop van de wedstrijd voor het oog van de camera’s ostentatief zijn billen af met het shirt van de Duitse middenvelder Olaf Thon. Een belediging, vonden de Duitsers het die de frustratie die erachter zat niet begrepen.

EK 1988: Één groot Oranje feest.
foto: onbekend

Ja, het zat heel diep. Voor radioverlaggever Jack van Gelder kwam de bevrijding toen hij in hysterische vreugde talloze malen ‘Marco van Basten’ in zijn microfoon kon brullen. Weinig subtiel ook was de toen gesignaleerde kreet ‘Von Holland lernen, heisst siegen lernen’, als variant op een nazi-slogan. En een elegante, zij het grammaticaal niet helemaal corecte vorm van Schadenfreude stond op een snelwegviaduct bij de Duitse grens te lezen: ‘Und jetzt fahren Sie in das Land des Europameister’. De Duitsers zelf begrepen er intussen weinig van, behalve dat het ook met de oorlog te maken had en ze er dus beter het zwijgen toe deden. Iets met gestolen fietsen, of David en Goaliath.

Voor de Duitsers zelf had het duel met Oranje vooraf dan ook nauwelijks bijzondere betekenis. Het was een halve finale als alle andere. Herinneringen aan 1974 speelden voor de Duitsers geen enkele rol in de aanloop naar de wedstrijd, laat staan de oorlog. Dat Die Mannschaft de wedstrijd verloor, ach, daar halen de Duitsers nu hun schouders over op. Twee jaar later werden ze immers gewoon weer wereldkampioen. Natuurlijk was er bewondering voor het Nederlandse spel. Vooral Marco van Basten maakte grote indruk op de Duitse jeugd.

Nederland wordt een paar dagen later Europees kampioen. Een dag later volgt de triomfantelijke thuiskeer. Alom euforie. Op slag is vergeten de moeizame kwalificatie (onbestraft gebleven bomincident tegen Cyprus), het verlies in de eerste wedstrijd tegen Rusland, en de ontsnapping tegen Ierland ( kopbal Kieft vlak voor tijd). Vergeten is ook het wangedrag van Ronald Koeman, en dat van PSV-goalie Hans van Breukelen. Beide verzetsdaden worden hier vooral gememoreerd omdat ze toen hooguit voor de vorm werden veroordeeld, en eerder met klammheimliche vreugde verwelkomd door een natie die zich eindelijk de winnaar wist.

Bronnen en referenties
isgeschiedenis.nl, NRC, Duitslandinstituut.nl, voetbalcanon.nl, BNR.nl, betweters.nl, oranje11.nl, historiek.net, npogeschiedenis.nl, Telegraaf.